Η κλιματική κρίση παύει πλέον να αποτελεί μια απειλή που αφορά τις επόμενες γενιές και μετατρέπεται σε μια άμεσα ορατή οικονομική και κοινωνική πραγματικότητα για την Ευρώπη, καθώς η «Γηραιά Ήπειρος» θερμαίνεται ταχύτερα από οποιαδήποτε άλλη περιοχή του πλανήτη, με τα επεισόδια ακραίας ζέστης να εμφανίζονται συχνότερα, να αποκτούν μεγαλύτερη ένταση και να διαρκούν περισσότερο.

Ads

Το φετινό καλοκαίρι αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της νέας κατάστασης. Τμήματα της Ευρώπης βρίσκονται αντιμέτωπα ήδη με το πέμπτο κύμα καύσωνα, έπειτα από μήνες που σημαδεύτηκαν από θερμοκρασίες-ρεκόρ, παρατεταμένη ξηρασία και εκτεταμένες δασικές πυρκαγιές.

Ads

Ο Τζον Κένεντι, επικεφαλής κλιματικής πληροφόρησης του Παγκόσμιου Μετεωρολογικού Οργανισμού (WMO), περιέγραψε από τη Γενεύη με σαφήνεια την αλλαγή που βρίσκεται σε εξέλιξη: «Η ακραία ζέστη γίνεται πιο συχνή, πιο έντονη, διαρκεί περισσότερο και καλύπτει πολύ ευρύτερες περιοχές απ’ ότι σε πιο δροσερά κλίματα του παρελθόντος».

Ads

Γιατί «ψήνεται» η Ευρώπη

Σύμφωνα με τον Κένεντι, οι συνθήκες που επικρατούν φέτος προκύπτουν από τον συνδυασμό της μακροχρόνιας υπερθέρμανσης του κλίματος με επίμονα συστήματα υψηλής πίεσης στο Βόρειο Ημισφαίριο.

Ads

Τα συστήματα αυτά παγιδεύουν θερμές αέριες μάζες, περιορίζουν τις νεφώσεις και δυσκολεύουν την εισχώρηση ψυχρότερου αέρα. Έτσι δημιουργούνται οι προϋποθέσεις ώστε πολύ μεγάλες γεωγραφικές περιοχές να παραμένουν σε συνθήκες έντονης ζέστης επί ημέρες ή ακόμη και εβδομάδες.

Αντίθετα, το Ελ Νίνιο δεν θεωρείται υπεύθυνο για τις φετινές ευρωπαϊκές θερμοκρασίες, καθώς, όπως επισήμανε ο αξιωματούχος του WMO, οι συνθήκες στον τροπικό Ειρηνικό παραμένουν ουδέτερες.

Τι άλλαξε από τον ιστορικό καύσωνα του 1976

Ο WMO αντιπαραβάλλει τη σημερινή κατάσταση με το ιδιαίτερα θερμό ευρωπαϊκό καλοκαίρι του 1976.

Ο Κένεντι σημείωσε ότι τον Ιούνιο εκείνης της χρονιάς τα συστήματα υψηλών και χαμηλών πιέσεων παρουσίαζαν αρκετές ομοιότητες με τα φετινά. Η μεγάλη διαφορά, όμως, είναι ότι στο μεσοδιάστημα έχουν μεσολαβήσει δεκαετίες παγκόσμιας υπερθέρμανσης.

«Η εικόνα για το 1976 είναι εκείνη μερικών μεμονωμένων περιοχών πάνω από τον μέσο όρο θερμοκρασίας σε έναν πολύ ψυχρότερο κόσμο», ανέφερε, εξηγώντας ότι σήμερα «η εικόνα έχει αντιστραφεί» – πλέον μεγάλες εκτάσεις του πλανήτη καταγράφουν θερμοκρασίες υψηλότερες από τις φυσιολογικές, ενώ οι ψυχρότερες περιοχές αποτελούν την εξαίρεση.

Οι υπερθερμασμένες θάλασσες τροφοδοτούν τη ζέστη στην ξηρά

Σημαντικό ρόλο διαδραματίζουν και οι ασυνήθιστα υψηλές θερμοκρασίες των ευρωπαϊκών θαλασσών.

Τα θαλάσσια κύματα καύσωνα στη Μεσόγειο και στα νερά της δυτικής Ευρώπης λειτουργούν ως πρόσθετη πηγή θερμότητας, ενισχύοντας τις υψηλές θερμοκρασίες στην ξηρά όταν επικρατούν παρατεταμένα συστήματα υψηλής πίεσης.

Την κατάσταση επιδεινώνει η έλλειψη υγρασίας στο έδαφος. Όταν το χώμα ξεραίνεται, η ηλιακή ενέργεια δεν καταναλώνεται πλέον στον ίδιο βαθμό για την εξάτμιση του νερού και η επιφάνεια θερμαίνεται ταχύτερα.

«Πολλοί από αυτούς τους παράγοντες ενώνονται για να μας δώσουν το ρεκόρ ζέστης που παρατηρούμε φέτος», εξήγησε ο Κένεντι.

Εκατοντάδες δισεκατομμύρια ευρώ ο λογαριασμός

Η κλιματική μεταβολή δεν αποτυπώνεται, όμως, μόνο στα θερμόμετρα.

Οι οικονομικές συνέπειες των φετινών ακραίων συνθηκών στην Ευρώπη υπολογίζονται ήδη σε εκατοντάδες δισεκατομμύρια ευρώ, καθώς η ζέστη και η ξηρασία προκαλούν προβλήματα στην παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας, στις μεταφορές, στη γεωργία και στη δημόσια υγεία.

Την ίδια ώρα, η φετινή περίοδος δασικών πυρκαγιών εξελίσσεται σε μία από τις χειρότερες που έχουν καταγραφεί στην ήπειρο.

Οι οικονομολόγοι προειδοποιούν, μάλιστα, ότι οι πραγματικές συνέπειες δεν εξαντλούνται στις άμεσες καταστροφές. Μπορούν να εξακολουθήσουν να επηρεάζουν την οικονομική δραστηριότητα για χρόνια, καθώς ένα ακραίο καιρικό γεγονός ενεργοποιεί μια αλυσίδα δευτερογενών επιπτώσεων.

Ρήνος και Δούναβης στερεύουν – Πυρηνικές μονάδες περιορίζουν την παραγωγή

Οι θερμοκρασίες-ρεκόρ του Ιουνίου και του Ιουλίου έχουν ήδη προκαλέσει προβλήματα σε κρίσιμες ευρωπαϊκές υποδομές.

Η χαμηλή στάθμη του Ρήνου και του Δούναβη έχει περιορίσει τη δυνατότητα μεταφοράς φορτίων μέσω δύο από τις σημαντικότερες εμπορικές υδάτινες αρτηρίες της ηπείρου.

Παράλληλα, περισσότερες από έξι μονάδες παραγωγής πυρηνικής ενέργειας αναγκάστηκαν είτε να διακόψουν είτε να μειώσουν τη λειτουργία τους εξαιτίας δυσκολιών στην ψύξη.

Στη γεωργία, οι πρώτες εκτιμήσεις για την παραγωγή έχουν ήδη αναθεωρηθεί προς τα κάτω. Καλλιέργειες με όψιμη συγκομιδή, όπως το καλαμπόκι και ο ηλίανθος, κατέγραφαν ήδη από τον Ιούλιο απώλειες της τάξης του 6%-7%.

Ταυτόχρονα, οι πολύ υψηλές θερμοκρασίες μειώνουν την ανθρώπινη παραγωγικότητα και συνδέονται με σοβαρές επιπτώσεις στη δημόσια υγεία. Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρατίθενται, μόνο στη Γερμανία έχουν καταγραφεί περισσότεροι από 10.000 θάνατοι που σχετίζονται με τη ζέστη.

Πόσο κοστίζει η ζέστη στο ευρωπαϊκό ΑΕΠ

Οι πρώτοι υπολογισμοί αποτυπώνουν το μέγεθος του οικονομικού πλήγματος.

Η ING εκτιμά ότι μόνο τα προβλήματα στη ναυσιπλοΐα του Ρήνου μπορούν να αφαιρέσουν περίπου 0,3 ποσοστιαίες μονάδες από το γερμανικό ΑΕΠ μέσα στη χρονιά.

Στην Ουγγαρία, η MBH Bank υπολογίζει ότι κάθε εβδομάδα κατά την οποία ο μεγαλύτερος πυρηνικός σταθμός της χώρας βρίσκεται εκτός λειτουργίας κοστίζει περίπου 0,1 ποσοστιαία μονάδα του ΑΕΠ.

Αντίστοιχα, η Allianz εκτιμά ότι μόνο το κύμα καύσωνα διάρκειας δύο εβδομάδων που σημειώθηκε τον Ιούνιο μπορεί να αφαιρέσει περίπου 0,3 ποσοστιαίες μονάδες από το ευρωπαϊκό ΑΕΠ.

Για χώρες που είναι ιδιαίτερα εκτεθειμένες στην κλιματική αλλαγή, όπως η Ισπανία, η Γαλλία και η Ιταλία, οι απώλειες στην ανάπτυξη θα μπορούσαν να φτάσουν το 5%-7% έως το 2030.

Και ο λογαριασμός ενδέχεται να αποδειχθεί ακόμη μεγαλύτερος, καθώς οι συγκεκριμένες εκτιμήσεις δεν αποτυπώνουν πλήρως το κόστος από πυρκαγιές, ξηρασίες, πλημμύρες και άλλα ακραία φαινόμενα.

Το πλήγμα αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία δεδομένου ότι η οικονομία της ευρωζώνης αναμένεται να αναπτυχθεί φέτος μόλις κατά περίπου 1%.


Ο καύσωνας απειλεί να αλλάξει τον τουριστικό χάρτη

Ιδιαίτερα ευάλωτη θεωρείται η Νότια Ευρώπη, όπου η μεγαλύτερη άνοδος των θερμοκρασιών συμπίπτει με οικονομίες που εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από τον θερινό τουρισμό.

Οι παραδοσιακές καλοκαιρινές διακοπές στον ευρωπαϊκό Νότο θα μπορούσαν σταδιακά να αλλάξουν μορφή.

«Μπορείτε να φανταστείτε τουρίστες να περπατούν στη νότια Ιταλία ή την Ισπανία με 45 βαθμούς; Εγώ όχι», σχολιάζει οικονομολόγος της ING.

Ένα πιθανό σενάριο είναι η μετατόπιση μέρους της ζήτησης προς την άνοιξη και το φθινόπωρο, αλλά και προς πιο δροσερούς προορισμούς της Βόρειας Ευρώπης.

Για τις χώρες του Νότου αυτό θα μπορούσε να σημαίνει μεγαλύτερη διασπορά της τουριστικής κίνησης μέσα στη χρονιά, αλλά ταυτόχρονα εξασθένηση της κρίσιμης θερινής αιχμής από την οποία εξαρτώνται ξενοδοχεία, εστιατόρια και χιλιάδες άλλες επιχειρήσεις.

Η ζέστη περνά και στο καλάθι των καταναλωτών

Η δεύτερη μεγάλη απειλή για τον ευρωπαϊκό Νότο αφορά τις τιμές των τροφίμων.

Καύσωνες και ξηρασία μειώνουν την αγροτική παραγωγή και μπορούν να οδηγήσουν σε ανατιμήσεις, δημιουργώντας έναν ακόμη πονοκέφαλο για την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα.

Σύμφωνα με μελέτη που παρατίθεται στα στοιχεία, οι ακραίες θερμοκρασίες του 2022 αύξησαν τον πληθωρισμό της ευρωζώνης κατά 0,34 ποσοστιαίες μονάδες, μέσω της ανόδου των τιμών των τροφίμων, με τις νοτιότερες χώρες να δέχονται αναλογικά μεγαλύτερη πίεση.

Στην εξίσωση προστίθενται και τα προβλήματα στις μεταφορές. Η περιορισμένη ναυσιπλοΐα δυσχεραίνει ακόμη και τη μεταφορά καυσίμων, προκαλώντας μεγαλύτερες αποκλίσεις στις τιμές μεταξύ διαφορετικών περιοχών της Ευρώπης.

Διπλή πίεση στους κρατικούς προϋπολογισμούς

Για τις κυβερνήσεις δημιουργείται ένα εξαιρετικά δύσκολο δημοσιονομικό πρόβλημα.

Η οικονομική δραστηριότητα υποχωρεί και μαζί της περιορίζονται τα φορολογικά έσοδα. Την ίδια στιγμή, όμως, τα κράτη είναι υποχρεωμένα να διαθέτουν περισσότερα χρήματα για πυρόσβεση, αποκατάσταση ζημιών, αντιμετώπιση φυσικών καταστροφών και θωράκιση κρίσιμων υποδομών.

Η Allianz υπολογίζει ότι οι απώλειες φορολογικών εσόδων εξαιτίας της χαμηλότερης παραγωγής μπορούν να φτάσουν το 1,8% στη Γαλλία και το 1,3% στην Ιταλία και την Ισπανία.

Παράλληλα, η μείωση της κερδοφορίας των επιχειρήσεων περιορίζει τις επενδύσεις, δημιουργώντας έναν επιπλέον μηχανισμό μέσω του οποίου οι αρχικές κλιματικές ζημιές μεταφέρονται στην ευρύτερη οικονομία.

Ένα ακόμη πρόβλημα είναι ότι πολλές κυβερνήσεις εξακολουθούν να επενδύουν περισσότερο στην έκτακτη αντιμετώπιση μιας καταστροφής αφού αυτή συμβεί και λιγότερο στην πρόληψη και στη μακροπρόθεσμη προσαρμογή.

Πρόκειται για προσέγγιση που μπορεί να αποδειχθεί τόσο ακριβότερη όσο και λιγότερο αποτελεσματική.

Και στο βάθος…ΕΚΤ

Οι συνέπειες φτάνουν τελικά μέχρι την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα.

Οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις χρειάζονται ολοένα μεγαλύτερα ποσά για υποδομές, ενεργειακή μετάβαση, κλιματική προσαρμογή και άμυνα, την ώρα που το δημόσιο χρέος παραμένει ήδη ιδιαίτερα υψηλό σε οικονομίες όπως η Γαλλία και η Ιταλία.

Ταυτόχρονα, όμως, τα ακραία καιρικά φαινόμενα μπορούν να τροφοδοτήσουν τον πληθωρισμό μέσω της ανόδου των τιμών τροφίμων και ενέργειας. Αυτό περιορίζει τα περιθώρια της ΕΚΤ να αντιδράσει σε μια επιβράδυνση της οικονομίας μειώνοντας τα επιτόκια.

Διαμορφώνεται έτσι ένας ιδιαίτερα δύσκολος κύκλος – η ακραία ζέστη περιορίζει την παραγωγή, αυξάνει τις τιμές, μειώνει τα δημόσια έσοδα και διογκώνει τις κρατικές δαπάνες, ενώ παράλληλα καθιστά αναγκαίες ακόμη μεγαλύτερες επενδύσεις ώστε οι οικονομίες να προσαρμοστούν στις νέες συνθήκες.

Και ίσως το σημαντικότερο στοιχείο είναι ότι η οικονομική ζημιά δεν εξαφανίζεται μαζί με τον καύσωνα. Οι επιπτώσεις μπορούν να πολλαπλασιάζονται για χρόνια, καθώς οι άμεσες καταστροφές μετατρέπονται σταδιακά σε χαμηλότερες επενδύσεις, μειωμένη παραγωγικότητα, δημοσιονομικές πιέσεις και ασθενέστερη ανάπτυξη.