Σε μία από τις κρισιμότερες εκλογικές αναμετρήσεις των τελευταίων ετών οδεύει η Σερβία, με τις σημερινές πρόωρες βουλευτικές εκλογές να εξελίσσονται σε δοκιμασία για την πολιτική κυριαρχία του Αλεξάνταρ Βούτσιτς.

Ads

Έπειτα από σχεδόν δύο χρόνια μαζικών κινητοποιήσεων κατά της διαφθοράς και της κυβερνητικής διαχείρισης, το φοιτητικό κίνημα επιχειρεί να μεταφέρει τη δυναμική των δρόμων στην κάλπη, αμφισβητώντας την 14χρονη κυριαρχία του Σερβικού Προοδευτικού Κόμματος (SNS).

Ads

Την ίδια ώρα, ο Βούτσιτς, έχοντας παραιτηθεί από την προεδρία της χώρας στις 27 Σεπτεμβρίου, διεκδικεί την επιστροφή του στην πρωθυπουργία, επιδιώκοντας να διατηρήσει τον έλεγχο των πολιτικών εξελίξεων.

Ads

Η αναμέτρηση διαμορφώνεται σε ένα ιδιαίτερα πολωμένο περιβάλλον, με τις δημοσκοπήσεις να προδιαγράφουν αμφίρροπη μάχη και παρατηρητές να εκφράζουν ανησυχίες για τις συνθήκες διεξαγωγής της ψηφοφορίας, καθώς έχουν ήδη καταγραφεί καταγγελίες για παρατυπίες κατά την προεκλογική περίοδο.

Ads

Το αποτέλεσμα δεν θα κρίνει μόνο τη σύνθεση της νέας σερβικής Βουλής. Θα αποτελέσει επίσης ένδειξη για το κατά πόσον η χώρα είναι έτοιμη να προχωρήσει σε πολιτική αλλαγή, έπειτα από χρόνια υποχώρησης του κράτους δικαίου και στασιμότητας στην ενταξιακή διαδικασία με την Ευρωπαϊκή Ένωση.

Η παραίτηση Βούτσιτς και το στοίχημα της επιστροφής στην πρωθυπουργία

Η απόφαση του Αλεξάνταρ Βούτσιτς να εγκαταλείψει την προεδρία και να τεθεί επικεφαλής της εκλογικής προσπάθειας του SNS αποτελεί μία από τις πιο καθοριστικές κινήσεις της πολιτικής του διαδρομής.

Έχοντας συμπληρώσει περισσότερα από δώδεκα χρόνια στην κορυφή της σερβικής πολιτικής σκηνής, ο Βούτσιτς επιχειρεί να ανανεώσει την πολιτική του νομιμοποίηση μέσα από μια πρόωρη εκλογική αναμέτρηση, σε μια περίοδο κατά την οποία η κοινωνική δυσαρέσκεια έχει αποκτήσει πρωτοφανή διάρκεια και οργανωτική συνοχή.

Η επιλογή του συνδέεται και με τους συνταγματικούς περιορισμούς, καθώς δεν έχει δικαίωμα να διεκδικήσει τρίτη προεδρική θητεία. Αντί αυτού, επιδιώκει να επανέλθει στο αξίωμα του πρωθυπουργού, έχοντας αναλάβει κεντρικό ρόλο στον συνδυασμό «Αλεξάνταρ Βούτσιτς – Ενωμένη Σερβία».

Η ταυτόχρονη διάλυση της Εθνοσυνέλευσης και παραίτηση του προέδρου συνιστά πρωτόγνωρο συνδυασμό εξελίξεων στη σύγχρονη πολυκομματική ιστορία της Σερβίας.

Ωστόσο, η προσφυγή σε πρόωρες κάλπες δεν αποτελεί ασυνήθιστη πρακτική για τη χώρα.

Από το 1992 έχουν πραγματοποιηθεί μόλις τρεις βουλευτικές εκλογές στον προβλεπόμενο χρόνο τους, έναντι δέκα πρόωρων αναμετρήσεων. Ο Βούτσιτς έχει αξιοποιήσει επανειλημμένα αυτή την τακτική για να αντιμετωπίσει περιόδους πολιτικής πίεσης.

Το 2016 προχώρησε σε εκλογές εν μέσω αντιδράσεων για αντιδημοφιλείς μεταρρυθμίσεις, ενώ το 2022 επιδίωξε να αναδιαμορφώσει το πολιτικό σκηνικό μετά τις συνέπειες του μποϊκοτάζ της αντιπολίτευσης. Αντίστοιχη επιλογή ακολούθησε και μετά το κύμα διαμαρτυριών που προκάλεσε η κυβερνητική αντίδραση στις δύο μαζικές ένοπλες επιθέσεις του Μαΐου 2023.

Μέχρι σήμερα, οι πρόωρες εκλογές έχουν λειτουργήσει προς όφελός του, επιτρέποντάς του να διατηρεί ή ακόμη και να ενισχύει την κοινοβουλευτική του ισχύ.

Αυτή τη φορά, ωστόσο, οι πολιτικές συνθήκες εμφανίζονται διαφορετικές.

Από την τραγωδία στο Νόβι Σαντ στη δημιουργία ενός πανεθνικού κινήματος

Η μεγαλύτερη πρόκληση για τον Βούτσιτς προέρχεται από το φοιτητικό κίνημα, το οποίο αναπτύχθηκε μετά την κατάρρευση τμήματος της ανακαινισμένης κατασκευής στον σιδηροδρομικό σταθμό του Νόβι Σαντ, τον Νοέμβριο του 2024.

Η τραγωδία, που στοίχισε τη ζωή σε 16 ανθρώπους, εξελίχθηκε σε σύμβολο των καταγγελιών για διαφθορά, κακοδιαχείριση και ανεπάρκεια των κρατικών μηχανισμών.

Οι πρώτες φοιτητικές συγκεντρώσεις εξελίχθηκαν σταδιακά σε ένα ευρύτερο κίνημα αμφισβήτησης, με τη συμμετοχή πανεπιστημιακών, επαγγελματιών και πολιτών που ζητούσαν λογοδοσία και ουσιαστικές θεσμικές αλλαγές.

Σε αντίθεση με προηγούμενες κινητοποιήσεις, οι οποίες έχασαν σταδιακά τη δυναμική τους, το κίνημα που έγινε γνωστό ως «Φοιτητές σε Αποκλεισμό» (Students in Blockade) κατάφερε όχι μόνο να διατηρήσει την παρουσία του, αλλά και να διευρύνει την κοινωνική του απήχηση.

Η αποφασιστική καμπή ήρθε με τις δημοτικές εκλογές του Μαρτίου σε δέκα δήμους.

Παρότι ο Βούτσιτς ανακοίνωσε την επικράτηση των υποστηριζόμενων από το κυβερνών κόμμα συνδυασμών και στις δέκα περιοχές, η εικόνα των αποτελεσμάτων ανέδειξε μια σημαντική μεταβολή.

Οι υποστηριζόμενοι από τους φοιτητές συνδυασμοί κατέλαβαν τη δεύτερη θέση και στους δέκα δήμους, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις η διαφορά από τα κυβερνητικά ψηφοδέλτια ήταν οριακή.

Το γεγονός ότι οι συνδυασμοί του SNS έφεραν εμφανώς το όνομα του Βούτσιτς υπογράμμισε τον προσωπικό χαρακτήρα της αναμέτρησης, αλλά και το μέγεθος της πρόκλησης που αντιμετώπιζε πλέον ο ίδιος.

Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι η δυσαρέσκεια που εκφραζόταν στις διαδηλώσεις μπορούσε να μεταφραστεί σε πραγματική εκλογική υποστήριξη.

Γιατί επισπεύστηκαν οι εκλογές – Ο παράγοντας EXPO 2027

Η αυξανόμενη επιρροή του φοιτητικού κινήματος φέρεται να συνέβαλε στην απόφαση για επίσπευση των πολιτικών εξελίξεων.

Με βάση τον προηγούμενο σχεδιασμό, η Σερβία επρόκειτο να οδηγηθεί σε προεδρικές εκλογές το 2027 και σε βουλευτικές περίπου έξι μήνες αργότερα.

Η διατήρηση της κοινωνικής δυσαρέσκειας έως τότε θα μπορούσε να δημιουργήσει ιδιαίτερα δυσμενείς συνθήκες για το κυβερνών κόμμα.

Επιπλέον, το Βελιγράδι προετοιμάζεται να φιλοξενήσει τη διεθνή έκθεση EXPO 2027, από τον Μάιο έως τον Αύγουστο του επόμενου έτους, ένα γεγονός μεγάλης πολιτικής και επικοινωνιακής σημασίας για τη σερβική ηγεσία.

Υπό αυτές τις συνθήκες, η πρόωρη προσφυγή στις κάλπες ερμηνεύεται ως προσπάθεια του Βούτσιτς να ανακτήσει την πολιτική πρωτοβουλία πριν από τη διοργάνωση, αποφεύγοντας το ενδεχόμενο να συμπέσει η διεθνής προβολή της χώρας με μια κορύφωση της εσωτερικής πολιτικής κρίσης.

Το στοίχημά του είναι ότι η αντιπολίτευση θα δυσκολευτεί να μετατρέψει την κοινωνική υποστήριξη των κινητοποιήσεων σε αντίστοιχη κοινοβουλευτική δύναμη.

Δύο αντίπαλα ψηφοδέλτια με διαφορετική πολιτική φυσιογνωμία

Η εκλογική μάχη αναμένεται να επικεντρωθεί σε δύο βασικούς πόλους: στον συνδυασμό «Αλεξάνταρ Βούτσιτς – Ενωμένη Σερβία» και στη «Φοιτητική Λίστα – Οι Φοιτητές Νικούν».

Αμφότεροι επιχειρούν να προσελκύσουν ψηφοφόρους πέρα από τα στενά κομματικά όρια, εντάσσοντας στα ψηφοδέλτιά τους προσωπικότητες από τον ακαδημαϊκό χώρο, την οικονομία, τον πολιτισμό και τον αθλητισμό.

Η σύνθεσή τους, ωστόσο, αποτυπώνει δύο διαφορετικές προσεγγίσεις.

Ο συνδυασμός του Βούτσιτς στηρίζεται σε αναγνωρίσιμα πρόσωπα, με δημόσια παρουσία και καταξίωση, καθώς και σε στελέχη που συνδέονται με το υπάρχον πολιτικό σύστημα.

Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται ο διεθνώς αναγνωρισμένος μαθηματικός Στόγιαν Ραντένοβιτς, ο συγγραφέας και ηθοποιός Μπράνισλαβ Λέτσιτς και ο βιολονίστας Γιόβαν Κολούντζιγια.

Αντίθετα, η Φοιτητική Λίστα επιδιώκει να εκφράσει την ανάγκη πολιτικής ανανέωσης, αναδεικνύοντας επιστήμονες, επαγγελματίες και δημόσια πρόσωπα που δεν συνδέονται με την κυβερνητική εξουσία.

Επικεφαλής της βρίσκεται ο γιατρός και πανεπιστημιακός καθηγητής Ίλια Σρντάνοβιτς.

Στον ίδιο συνδυασμό συμμετέχουν ο θεατρικός συγγραφέας Ζέλικο Χούμπατς και ο Ντέγιαν Σόσκιτς, πρώην διοικητής της Εθνικής Τράπεζας της Σερβίας την περίοδο 2010-2012.

Παρουσία έχει επίσης ο Ζλάτκο Κοκάνοβιτς, γνωστός για τη συμμετοχή του στις κινητοποιήσεις στην περιοχή Γιαντάρ κατά των σχεδίων εξόρυξης λιθίου.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι, παρά την προέλευσή της από το φοιτητικό κίνημα, η Φοιτητική Λίστα δεν περιλαμβάνει φοιτητές στους υποψηφίους της.

Η επιλογή αυτή υποδηλώνει την πρόθεση του κινήματος να προωθήσει πρόσωπα με επαγγελματική και κοινωνική εμπειρία, αντί να μετατρέψει τους ίδιους τους πρωταγωνιστές των διαδηλώσεων σε επαγγελματικά πολιτικά στελέχη.

Από την άλλη πλευρά, ο συνδυασμός του Βούτσιτς δεν περιλαμβάνει πολλά από τα πλέον προβεβλημένα κυβερνητικά στελέχη.

Σημαντική εξαίρεση αποτελεί η Άνα Μπρνάμπιτς, πρόεδρος της Εθνοσυνέλευσης και υπηρεσιακή πρόεδρος της Σερβίας μετά την παραίτηση Βούτσιτς.

Φοιτητές μεταφέρουν κουτιά με υπογραφές υπέρ του κινήματος «Φοιτητική Λίστα – Οι Φοιτητές Νικούν», που κατατέθηκαν στην Εκλογική Επιτροπή της Δημοκρατίας (RIK), στο Βελιγράδι της Σερβίας.
(EPA/ANDREJ CUKIC)

Τα πλεονεκτήματα του Βούτσιτς και η αβεβαιότητα για το αποτέλεσμα

Παρά την ενίσχυση του φοιτητικού κινήματος, ο Βούτσιτς εξακολουθεί να διαθέτει σημαντικά πολιτικά και οργανωτικά πλεονεκτήματα.

Η προσωπική του αναγνωρισιμότητα, η εμπειρία του κυβερνώντος κόμματος στη διεξαγωγή εκλογικών εκστρατειών και η ισχυρή παρουσία του στον κρατικό και διοικητικό μηχανισμό αποτελούν βασικά στηρίγματα της στρατηγικής του.

Το SNS διαθέτει επίσης εκτεταμένη οργανωτική υποδομή και βαθιά γνώση των ιδιαιτεροτήτων του εκλογικού συστήματος, στοιχεία που μπορούν να αποδειχθούν καθοριστικά σε μια αμφίρροπη αναμέτρηση.

Απέναντι σε αυτά, η Φοιτητική Λίστα αντιπαραθέτει τη δυναμική των κινητοποιήσεων, τη φθορά της μακρόχρονης διακυβέρνησης και την επιθυμία ενός τμήματος της κοινωνίας για αλλαγή πολιτικής γενιάς.

Ο ίδιος ο Βούτσιτς επιχειρεί να εμφανιστεί ως φορέας ανανέωσης, παρά την πολυετή παρουσία του στην εξουσία.

Στο πλαίσιο αυτό έχει εξαγγείλει, μεταξύ άλλων, τη συγκρότηση ενός περιορισμένου υπουργικού συμβουλίου με μόλις 12 υπουργούς, έναντι των 31 του σημερινού κυβερνητικού σχήματος.

Ωστόσο, η κόπωση από το υπάρχον πολιτικό σύστημα και η διάρκεια των αντικυβερνητικών κινητοποιήσεων δημιουργούν ένα διαφορετικό προεκλογικό περιβάλλον από εκείνο που αντιμετώπισε ο Βούτσιτς σε προηγούμενες αναμετρήσεις.

Ακόμη και αναλυτές που διατηρούν στενές σχέσεις με το κυβερνών κόμμα αναγνωρίζουν ότι το αποτέλεσμα χαρακτηρίζεται από υψηλό βαθμό αβεβαιότητας.

Πώς εκλέγεται η νέα σερβική Βουλή

Η Εθνοσυνέλευση της Σερβίας (Narodna skupština) αποτελείται από 250 βουλευτές, οι οποίοι εκλέγονται για τετραετή θητεία.

Η χώρα εφαρμόζει σύστημα αναλογικής εκπροσώπησης, με το σύνολο της επικράτειας να αποτελεί μία ενιαία εκλογική περιφέρεια.

Οι ψηφοφόροι επιλέγουν κλειστούς συνδυασμούς κομμάτων ή συνασπισμών, χωρίς δυνατότητα προσωπικής επιλογής υποψηφίων μέσω σταυρού προτίμησης.

Η κατανομή των κοινοβουλευτικών εδρών πραγματοποιείται με τη μέθοδο Ντ’ Οντ (D’Hondt), η οποία μετατρέπει τα ποσοστά των συνδυασμών σε αριθμό βουλευτικών εδρών.

Το σύστημα επιδιώκει να αποτυπώνει σε εθνικό επίπεδο τις πολιτικές προτιμήσεις των ψηφοφόρων, ωστόσο η απουσία επιμέρους εκλογικών περιφερειών ενισχύει την εξάρτηση των βουλευτών από τις κομματικές ηγεσίες, αντί από συγκεκριμένες τοπικές κοινωνίες.

Παράλληλα, η εκλογική νομοθεσία προβλέπει ποσόστωση φύλου, σύμφωνα με την οποία τουλάχιστον το 40% των υποψηφίων κάθε συνδυασμού πρέπει να είναι γυναίκες.

Οι καταγγελίες για παρατυπίες και η ευρωπαϊκή προοπτική

Πέρα από την εκλογική αντιπαράθεση, κρίσιμο ζήτημα αποτελεί και η αξιοπιστία της διαδικασίας.

Κατά την προεκλογική περίοδο έχουν ήδη διατυπωθεί καταγγελίες για παρατυπίες, ενώ παρατηρητές εκφράζουν ανησυχίες για το κατά πόσον η αναμέτρηση θα πραγματοποιηθεί με όρους ισότιμου πολιτικού ανταγωνισμού.

Η ποιότητα της δημοκρατίας και η λειτουργία του κράτους δικαίου συνδέονται άμεσα και με την ευρωπαϊκή πορεία της Σερβίας.

Τα τελευταία χρόνια, η περιορισμένη πρόοδος στην εκπλήρωση των θεμελιωδών ενταξιακών κριτηρίων και η επιδείνωση των συνθηκών που αφορούν το κράτος δικαίου έχουν αποτελέσει σημαντικά εμπόδια στην προσέγγιση της χώρας με την Ευρωπαϊκή Ένωση.

Υπό αυτό το πρίσμα, οι εκλογές της 25ης Οκτωβρίου αποκτούν σημασία που υπερβαίνει την εσωτερική πολιτική αντιπαράθεση.

Για τον Αλεξάνταρ Βούτσιτς, η ψηφοφορία αποτελεί ευκαιρία να επιβεβαιώσει ότι εξακολουθεί να διαθέτει την πολιτική υποστήριξη που απαιτείται για να διατηρήσει τον έλεγχο της διακυβέρνησης, αυτή τη φορά από την πρωθυπουργία.

Για τη Φοιτητική Λίστα, πρόκειται για την πρώτη μεγάλη δοκιμασία ενός κινήματος που διεκδικεί να μεταφέρει την κοινωνική διαμαρτυρία στο επίπεδο της κοινοβουλευτικής εκπροσώπησης.

Η ισχυρή εκλογική παρουσία των φοιτητικά υποστηριζόμενων συνδυασμών στις δημοτικές αναμετρήσεις του Μαρτίου έδειξε ότι η κυριαρχία του SNS δεν είναι πλέον δεδομένη σε κάθε εκλογική περιφέρεια.