Εν μέσω πολιτικής και θεσμικής κρίσης βρίσκεται η Ουκρανία, με επίκεντρο τον Πρόεδρο Βολοντίμιρ Ζελένσκι και τη νέα νομοθεσία που υπέγραψε, η οποία δίνει εκτεταμένες εξουσίες στο Γραφείο του Γενικού Εισαγγελέα επί των δύο βασικών ανεξάρτητων υπηρεσιών κατά της διαφθοράς.

Πρόκειται για τις υπηρεσίες του Εθνικού Γραφείου Κατά της Διαφθοράς της Ουκρανίας (NABU) και της Ειδικής Αντι-διαφθοράς Εισαγγελίας (SAP). Η κίνηση αυτή έχει προκαλέσει έντονες αντιδράσεις τόσο στο εσωτερικό της χώρας όσο και στη διεθνή σκηνή, με διαδηλώσεις στους δρόμους και ανησυχίες από κορυφαίους αξιωματούχους της Ευρωπαϊκής Ένωσης και των G7, όπως γράφει το Politico.

Η NABU και η SAP είναι οι δύο θεσμικοί πυλώνες του πλαισίου αντι-διαφθοράς της Ουκρανίας, δομές που δημιουργήθηκαν μετά την “Επανάσταση του Μαϊντάν” το 2014, με στόχο να διασφαλιστεί η διαφάνεια και ο λογοδοτικός έλεγχος στην ουκρανική πολιτική και διοίκηση.

Η NABU έχει την αρμοδιότητα να διερευνά υποθέσεις διαφθοράς υψηλού επιπέδου, ενώ η SAP επιβλέπει τις ποινικές διώξεις που απορρέουν από τις έρευνες αυτές. Οι δύο αυτές υπηρεσίες είχαν ως βασική προϋπόθεση λειτουργίας την ανεξαρτησία τους από πολιτικές παρεμβάσεις, ώστε να μπορούν να διενεργούν έρευνες χωρίς φόβο ή πολιτική εξάρτηση.

Η νέα νομοθεσία της ουκρανικής κυβέρνησης, ωστόσο, μετατοπίζει αυτή την ισορροπία. Το Γραφείο του Γενικού Εισαγγελέα – επικεφαλής του οποίου είναι ο Ρουσλάν Κραφτσένκο, διορισμένος από τον ίδιο τον Ζελένσκι – αποκτά πλέον την εξουσία να παρεμβαίνει σε υποθέσεις της NABU, να δίνει δεσμευτικές οδηγίες στους ερευνητές της και να έχει πρόσβαση σε όλες τις πληροφορίες των ερευνών.

Επιπλέον, ο νέος νόμος δίνει στον Γενικό Εισαγγελέα το δικαίωμα να «κλείνει» έρευνες, γεγονός που εγείρει σοβαρά ερωτήματα για την ανεξαρτησία και την αποτελεσματικότητα των ερευνών που σχετίζονται με κυβερνητική διαφθορά.

Η NABU, σε ανακοίνωσή της αμέσως πριν την υπογραφή του νόμου, προειδοποίησε για τις επιπτώσεις της νέας διάταξης, δηλώνοντας: «Εάν αυτό το νομοσχέδιο περάσει, ο επικεφαλής της SAP θα καταστεί μια φιγούρα χωρίς ουσιαστική εξουσία, και η NABU θα χάσει την ανεξαρτησία της, μετατρεπόμενη σε υποδιεύθυνση του Γραφείου του Γενικού Εισαγγελέα».

Η υπηρεσία προειδοποίησε ότι ο νόμος «δύναται να καταστρέψει ολοκληρωτικά την ανεξαρτησία του συστήματος αντι-διαφθοράς στην Ουκρανία».

• Διαβάστε επίσης: Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν / Ζητά εξηγήσεις από Ζελένσκι για τον νέο νόμο κατά της διαφθοράς

Άμεσες αντιδράσεις στην Ουκρανία

Η υπογραφή του νόμου προκάλεσε άμεση κοινωνική αναταραχή, με εκατοντάδες πολίτες να κατεβαίνουν στους δρόμους του Κιέβου και σε άλλες ουκρανικές πόλεις, πραγματοποιώντας τις πρώτες μαζικές διαδηλώσεις από την έναρξη της ρωσικής εισβολής τον Φεβρουάριο του 2022.

Οι πολίτες εξέφρασαν την αγανάκτησή τους για την απόπειρα υπονόμευσης της διαφάνειας και της ανεξαρτησίας των θεσμών, που δημιουργήθηκαν με κόπο μετά από χρόνια αγώνα κατά της διαφθοράς.

Ο Πρόεδρος Ζελένσκι, σε βιντεοσκοπημένο του διάγγελμα μετά την υπογραφή του νόμου, υπερασπίστηκε τη μεταρρύθμιση, επιμένοντας ότι το σύστημα αντι-διαφθοράς της Ουκρανίας θα συνεχίσει να λειτουργεί αποτελεσματικά. «Η υποδομή αντι-διαφθοράς θα λειτουργήσει, απλώς χωρίς ρωσική επιρροή – πρέπει να “εκκαθαριστεί” από αυτή», δήλωσε.

Αναφερόταν στις πρόσφατες επιχειρήσεις της Υπηρεσίας Ασφαλείας της Ουκρανίας (SBU), οι οποίες ισχυρίστηκαν ότι πράκτορες της NABU συνεργάζονταν με τη Ρωσία. Ωστόσο, πολλοί παρατηρητές θεωρούν ότι οι κατηγορίες αυτές είναι ασαφείς και ενδέχεται να χρησιμοποιούνται ως πρόφαση για τη συρρίκνωση της ανεξαρτησίας των υπηρεσιών.

Ο Ζελένσκι κατηγόρησε επίσης την NABU και τη SAP για καθυστερήσεις στη διαχείριση κρίσιμων υποθέσεων. «Οι υποθέσεις που βρίσκονται σε αδράνεια πρέπει να ερευνηθούν. Δεν υπάρχει λογική εξήγηση γιατί ποινικές διαδικασίες αξίας δισεκατομμυρίων έχουν παραμείνει εκκρεμείς για χρόνια», είπε. Εδώ εγείρεται το ερώτημα κατά πόσον η εκτελεστική εξουσία έχει το δικαίωμα να παρεμβαίνει άμεσα σε διαδικασίες που συνιστούν τη βάση του κράτους δικαίου και της ανεξαρτησίας της δικαιοσύνης.

Στο εσωτερικό, ο βουλευτής Γιάροσλαβ Ζελεζνιάκ από το φιλελεύθερο κόμμα Holos ανακοίνωσε ότι θα προσπαθήσει να κινητοποιήσει διεθνείς οργανισμούς όπως η Ε.Ε., το ΔΝΤ και η Παγκόσμια Τράπεζα ώστε να πιέσουν την ουκρανική κυβέρνηση να ανακαλέσει τον νόμο. Παράλληλα, προτίθεται να καταθέσει νομοθετική πρόταση για ακύρωση του νόμου, αν και αναγνωρίζει ότι οι πιθανότητες επιτυχίας είναι περιορισμένες. Επιπλέον, σχεδιάζει να υποβάλει ένσταση στο Συνταγματικό Δικαστήριο για ακύρωση της νομοθεσίας.

Η NABU, σε νέα της ανακοίνωση, ευχαρίστησε τους διαδηλωτές για την υποστήριξή τους και επανέλαβε τη δέσμευσή της να συνεχίσει τις έρευνες ανεξάρτητα από παρεμβάσεις. «Θα συνεχίσουμε να εργαζόμαστε και να υπερασπιζόμαστε την ανεξαρτησία των ερευνών μας από παρεμβάσεις», ανέφερε χαρακτηριστικά. Η υπηρεσία επισήμανε επίσης ότι «ο κίνδυνος παρουσίας πρακτόρων επιρροής από τη χώρα-επιτιθέμενο παραμένει υπαρκτός για κάθε κυβερνητικό φορέα, αλλά αυτό δεν μπορεί να αποτελεί λόγο για αναστολή της λειτουργίας ενός ολόκληρου θεσμού».

Διεθνείς αντιδράσεις

Η διεθνής αντίδραση ήταν άμεση και έντονη. Η Επίτροπος Διεύρυνσης της Ευρωπαϊκής Ένωσης, Μάρτα Κος, εξέφρασε «σοβαρή ανησυχία», τονίζοντας: «Η αποδόμηση των κρίσιμων εγγυήσεων που προστατεύουν την ανεξαρτησία της NABU είναι ένα σοβαρό βήμα προς τα πίσω».

Ο Επίτροπος Άμυνας της Ε.Ε., Άντριους Κουμπίλιους, σημείωσε: «Σε καιρό πολέμου, η εμπιστοσύνη μεταξύ του έθνους και της ηγεσίας του είναι πιο σημαντική από τα σύγχρονα όπλα — δύσκολη να χτιστεί και να διατηρηθεί, αλλά εύκολη να χαθεί με ένα σοβαρό λάθος της ηγεσίας».

Η αντίδραση δεν περιορίστηκε μόνο στην Ε.Ε. Οι πρεσβευτές των G7 στην Ουκρανία εξέφρασαν επίσης «σοβαρές ανησυχίες» και δήλωσαν ότι πρόκειται να συζητήσουν τις εξελίξεις με την ουκρανική κυβέρνηση. Ο πρώην ΥΠΕΞ της Ουκρανίας, Ντμίτρο Κουλέμπα, χαρακτήρισε την ημέρα υπογραφής του νόμου ως «κακή μέρα για την Ουκρανία».

Η μεταρρύθμιση αυτή ενδέχεται να έχει σοβαρές επιπτώσεις στην πορεία ένταξης της Ουκρανίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση, μια εξαιρετικά σημαντική προοπτική για τη χώρα, ιδιαίτερα υπό τις παρούσες συνθήκες πολέμου.

Όπως επισήμανε η Κος, «Ανεξάρτητοι θεσμοί όπως η NABU και η SAP είναι ουσιώδεις για την ευρωπαϊκή πορεία της Ουκρανίας. Το κράτος δικαίου παραμένει στο επίκεντρο των διαπραγματεύσεων ένταξης».

Ανάλογη ήταν και η τοποθέτηση του Ολλανδού ΥΠΕΞ, Κάσπαρ Βέλντκαμπ, ο οποίος υπογράμμισε: «Ο περιορισμός των θεσμών αντι-διαφθοράς θα αποτελούσε σημαντική οπισθοδρόμηση».

Τέλος, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προειδοποίησε ότι η Ουκρανία «θα συνεχίσει να αξιολογείται με βάση την πρόοδο της στο κράτος δικαίου».

Η Επιτροπή Προϋπολογιστικού Ελέγχου του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, σε επίσκεψή της στο Κίεβο, δήλωσε ότι η νέα νομοθεσία «εγκυμονεί τον κίνδυνο υπονόμευσης της ανεξαρτησίας» των θεσμών αντι-διαφθοράς και επισήμανε ότι «ο σεβασμός του κράτους δικαίου είναι θεμελιώδης όρος για την ένταξη στην Ε.Ε.».