Έναν ευρωπαϊκό μηχανισμό που θα επιτρέπει ακόμη και την προσωρινή αναστολή της υποβολής αιτημάτων ασύλου προτείνει η Ελλάδα, όπως τον παρουσίασε ο υπουργός Μετανάστευσης και Ασύλου Θάνος Πλεύρης στο Συμβούλιο Εσωτερικών Υποθέσεων της ΕΕ στο Λουξεμβούργο, επικαλούμενος, σύμφωνα με την ελληνική πλευρά, σχετική πρωτοβουλία του πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη.

Η Αθήνα επιδιώκει ο νέος μηχανισμός να ενταχθεί στο υπό κατάρτιση «Ευρωπαϊκό Πλαίσιο Ανταπόκρισης σε Καταστάσεις Έκτακτης Ανάγκης», το οποίο αναμένεται να παρουσιάσει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή τους επόμενους μήνες για την αντιμετώπιση αιφνίδιων μεταναστευτικών πιέσεων και περιπτώσεων στις οποίες η μετανάστευση χρησιμοποιείται από τρίτες χώρες ως μέσο άσκησης πίεσης στα εξωτερικά σύνορα της ΕΕ, όπως το διατυπώνει το Euronews.

• Διαβάστε επίσης: Ποινικοποιώντας τη μετανάστευση / Από τους νόμους και τις δομές «κολαστήρια» σε κέντρα κράτησης στην Αφρική

Τι είναι το «Ειδικό Καθεστώς Παρέκκλισης»

Η ελληνική πρόταση προβλέπει τη δημιουργία ενός «Ειδικού Καθεστώτος Παρέκκλισης» (Special Derogation Regime), το οποίο δεν θα εφαρμόζεται σε κανονικές συνθήκες, αλλά θα ενεργοποιείται όταν συντρέχουν συγκεκριμένα κριτήρια.

Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται η ραγδαία αύξηση των παράτυπων αφίξεων, η έντονη πίεση στις τοπικές υποδομές υποδοχής και η ύπαρξη στοιχείων ότι οι μεταναστευτικές ροές οργανώνονται ή διευκολύνονται από τρίτες χώρες, στο πλαίσιο μιας λεγόμενης «υβριδικής απειλής».

Σε περίπτωση ενεργοποίησής του, τα κράτη-μέλη θα μπορούσαν να αναστείλουν προσωρινά την παραλαβή αιτήσεων ασύλου, να εφαρμόσουν επιταχυνόμενες διαδικασίες επιστροφής και να ζητήσουν άμεση επιχειρησιακή συνδρομή από τη Frontex.

Πρόκειται για κρίσιμη διαφοροποίηση από το σημερινό καθεστώς. Με βάση τους ισχύοντες ευρωπαϊκούς κανόνες, ένας άνθρωπος που βρίσκεται σε κράτος-μέλος έχει δικαίωμα να υποβάλει αίτημα ασύλου και η υπόθεσή του πρέπει να εξεταστεί εξατομικευμένα.

Η εφαρμογή της ελληνικής πρότασης θα μπορούσε, σύμφωνα με τους επικριτές της, να οδηγήσει σε επιστροφές χωρίς προηγούμενη ατομική εξέταση και συνεπώς να εγείρει ζήτημα συλλογικών επαναπροωθήσεων, οι οποίες απαγορεύονται από το ισχύον ευρωπαϊκό δίκαιο.

• Διαβάστε επίσης: 72 Oργανώσεις / Να αποσυρθεί άμεσα η παράνομη αναστολή της πρόσβασης στο άσυλο στην Ελλάδα

Θετικές Γερμανία, Αυστρία, Πολωνία και Δανία

Παρότι η συζήτηση μετά την παρουσίαση Πλεύρη ήταν σύντομη, σύμφωνα με Ευρωπαίους διπλωμάτες, η πρόταση φαίνεται να βρίσκει σημαντική ανταπόκριση σε αρκετές ευρωπαϊκές πρωτεύουσες.

«Υπήρχε σαφής διάθεση να εξεταστεί το ζήτημα και να διαπιστωθεί τι είναι εφικτό», ανέφερε διπλωμάτης της ΕΕ στο Euronews.

Μεταξύ των χωρών που εμφανίζονται θετικές βρίσκονται η Γερμανία, η Αυστρία, η Πολωνία και η Δανία, ενώ και το Βέλγιο ζητά να εξεταστούν χωρίς «ταμπού» μέτρα που θα καθιστούν αποτελεσματικότερες τις επιστροφές.

Ο Γερμανός υπουργός Εσωτερικών Αλεξάντερ Ντόμπριντ υποστήριξε ότι οι συνήθεις διαδικασίες ασύλου δεν μπορούν να λειτουργούν όταν είναι σαφές πως μια μαζική εισροή «δεν αποτελεί ανθρωπιστική κατάσταση, αλλά προκαλείται από ενέργειες διακίνησης και παραπληροφόρησης».

Ακόμη πιο χαρακτηριστική ήταν η τοποθέτηση του Αυστριακού υπουργού Εσωτερικών Γκέρχαρντ Κάρνερ, ο οποίος έφερε ως παράδειγμα μια υποθετική μαζική άφιξη: «Εάν έρθουν 70.000 άνθρωποι, ιδιαίτερα νεαροί άνδρες, μέσα σε μία ημέρα, αυτό προφανώς δεν έχει καμία σχέση με το άσυλο […] και τότε δεν μπορείς να λειτουργήσεις με τους προηγούμενους κανόνες».

Υπέρ της δυνατότητας αναστολής του δικαιώματος υποβολής αιτήματος ασύλου σε περιπτώσεις «υβριδικών επιθέσεων» έχει ήδη ταχθεί και το Ευρωπαϊκό Λαϊκό Κόμμα (ΕΛΚ).

• Διαβάστε επίσης: ΕΕ / Στο τραπέζι η παρακολούθηση των social media από την Frontex

Οι αντιδράσεις και το νομικό ζήτημα

Η πρόταση προκαλεί, ωστόσο, σοβαρές αντιδράσεις από πολιτικούς της Αριστεράς, ειδικούς σε θέματα μετανάστευσης και οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών.

Οι επικριτές υποστηρίζουν ότι η αναστολή ενός θεμελιώδους δικαιώματος σε επίπεδο ΕΕ θα αποτελούσε πρωτοφανή μεταβολή του υφιστάμενου συστήματος προστασίας και προειδοποιούν ότι η επιστροφή ανθρώπων χωρίς προηγούμενη εξατομικευμένη εξέταση της περίπτωσής τους θα μπορούσε να υπονομεύσει τις νομικές εγγυήσεις που ισχύουν σήμερα.

Το ζήτημα επομένως δεν είναι μόνο πολιτικό αλλά και νομικό: η ελληνική πρόταση επιχειρεί ουσιαστικά να δημιουργήσει θεσμοθετημένη ευρωπαϊκή εξαίρεση για καταστάσεις κρίσης, εκεί όπου σήμερα η εξέταση των αιτημάτων ασύλου γίνεται κατά περίπτωση.

• Διαβάστε επίσης: Εθνική Επιτροπή για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου / Γιατί η Ελλάδα παραβιάζει το Διεθνές Δίκαιο με την αναστολή αιτήσεων ασύλου

Ελλάδα και Πολωνία έχουν ήδη προχωρήσει σε αναστολές

Ανάλογες αποφάσεις έχουν ληφθεί στο παρελθόν σε εθνικό επίπεδο, όχι όμως ως ενιαίος ευρωπαϊκός μηχανισμός.

Η Ελλάδα ανέστειλε για έναν μήνα την επεξεργασία αιτημάτων ασύλου τον Μάρτιο του 2020 και προχώρησε ξανά σε τρίμηνη αναστολή τον Ιούλιο του 2025, μετά την απότομη αύξηση των θαλάσσιων αφίξεων από τη Λιβύη.

Αντίστοιχο μέτρο έλαβε τον Μάρτιο του 2025 η Πολωνία για ανθρώπους που περνούσαν τα σύνορα από τη Λευκορωσία.

Αυτό που επιδιώκεται τώρα είναι διαφορετικό – η δυνατότητα παρέκκλισης να αποκτήσει μόνιμη θέση στην ευρωπαϊκή εργαλειοθήκη αντιμετώπισης έκτακτων μεταναστευτικών κρίσεων.

Η συζήτηση πραγματοποιείται, πάντως, σε μια περίοδο κατά την οποία οι αιτήσεις ασύλου στην Ευρώπη ακολουθούν πτωτική πορεία. Το πρώτο εξάμηνο του 2026 καταγράφηκαν περίπου 332.000 αιτήσεις στην ΕΕ, την Ελβετία και τη Νορβηγία, αριθμός μειωμένος κατά 17% σε σύγκριση με το αντίστοιχο διάστημα του 2025.

«Πράσινο φως» και στα κέντρα επιστροφής εκτός ΕΕ

Παράλληλα με τη συζήτηση για την ελληνική πρόταση, οι υπουργοί Εσωτερικών έδωσαν την τελική έγκριση στον νέο Κανονισμό Επιστροφών, ο οποίος αποσκοπεί στην επιτάχυνση της επιστροφής ανθρώπων που δεν διαθέτουν νόμιμο δικαίωμα παραμονής στην ΕΕ.

Ο κανονισμός προβλέπει τη δυνατότητα δημιουργίας, μέσω συμφωνιών με τρίτες χώρες, κέντρων επιστροφής εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης – των λεγόμενων return hubs.

Στο ίδιο πλαίσιο, σύμφωνα με το ελληνικό δημοσίευμα, ο Θάνος Πλεύρης συμμετείχε και σε συνάντηση της ομάδας Core Group, στην οποία μετέχουν Ελλάδα, Δανία, Γερμανία, Αυστρία και Ολλανδία, με αντικείμενο τον συντονισμό για την προώθηση των κέντρων επιστροφής σε τρίτες χώρες.