Από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, τα φυτά διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στην ιατρική. Η χρήση τους ξεκίνησε ήδη από την εποχή του Διοσκουρίδη, τον 1ο αιώνα μ.Χ., όταν στο έργο του De Materia Medica κατέγραψε περίπου 600 φυτά με φαρμακευτικές ιδιότητες, αρκετά από τα οποία συνεχίζουν να χρησιμοποιούνται ακόμη και σήμερα.

Στη σύγχρονη εποχή, η επιστήμη της φαρμακογνωσίας έχει εξελίξει αυτήν τη γνώση, απομονώνοντας χημικές ενώσεις από φυτά και άλλες φυσικές πηγές, όπως οι θαλάσσιοι οργανισμοί, με σκοπό την δημιουργία νέων φαρμάκων.

Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια η ανθρωπότητα βρίσκεται αντιμέτωπη με μια από τις σοβαρότερες προκλήσεις στον τομέα της υγείας: την ανθεκτικότητα των παθογόνων μικροοργανισμών στα φάρμακα, είτε πρόκειται για αντιβιοτικά είτε για αντικαρκινικά σκευάσματα. Η αντίσταση αυτή δεν αφορά μόνο τους ανθρώπους, αλλά και τα ζώα και τα φυτά. Έτσι, η ανάγκη για την ανάπτυξη νέων, αποτελεσματικών φαρμάκων έχει επαναφέρει το ενδιαφέρον στις παραδοσιακές πηγές, όπως τα φυτά. Οι επιστήμονες βρήκαν όμως έναν νέο τρόπο να ανακαλύπτουν τις θεραπευτικές τους ιδιότητες, τη μελέτη της συμπεριφοράς των ζώων και τη λεγόμενη «ζωοφαρμακογνωσία».

• Διαβάστε επίσης: Μπορούν τα ζώα να σκέφτονται λογικά; / Τα πειράματα που έφεραν ανατροπές

Ζώα που γνωρίζουν πως να αυτοθεραπεύονται

Η ζωοφαρμακογνωσία είναι η επιστήμη που ερευνά τη χρήση φυσικών ουσιών από τα ζώα για την πρόληψη ή θεραπεία ασθενειών. Αν και ως αυτόνομη επιστήμη αναγνωρίστηκε το 1987, σχετικές αναφορές υπήρχαν ήδη από την Αρχαία Ελλάδα.

Το ενδιαφέρον για αυτήν την επιστήμη έχει αναζωπυρωθεί τα τελευταία χρόνια, ιδιαίτερα μέσα από μελέτες που συνδέουν τις πρακτικές των ζώων με τη φυτοχημεία, την επιστήμη που εξετάζει τα χημικά συστατικά των φυτών. Είναι γνωστό πως τα φυτά, για να αμυνθούν, αναπτύσσουν φυσικούς και χημικούς μηχανισμούς (π.χ. αγκάθια), παράγοντας δευτερογενείς μεταβολίτες που δεν είναι αναγκαίοι για τη ζωή τους, αλλά τα προστατεύουν από θηρευτές και παθογόνους οργανισμούς.

Οι χιμπατζήδες δείχνουν τον δρόμο

Η πιο χαρακτηριστική περίπτωση που έχει μελετηθεί εκτενώς είναι αυτή των χιμπατζήδων. Οι χιμπατζήδες, όταν παρουσιάζουν συμπτώματα μόλυνσης, μασούν φύλλα της Vernonia amygdalina (γνωστή και ως πικρή βερνονία), ένα φυτό που έχει αποδειχθεί ότι διαθέτει αντιβιοτικές και αντικαρκινικές ιδιότητες. Επίσης, καταναλώνουν φύλλα και φλοιό από ρίζες της Albizia grandibracteata και της Rubia cordifolia για την αντιμετώπιση παρασιτικών εντερικών προβλημάτων.

Οι επιστήμονες της φυτοχημείας, αναλύοντας τα συστατικά αυτών των φυτών, έχουν διαπιστώσει πως η V. amygdalina περιέχει ουσίες με αντιμικροβιακή και αντικαρκινική δράση, η A. grandibracteata διαθέτει σαπωνίνες που δρουν κατά των παρασίτων, ενώ η R. cordifolia είναι πλούσια σε τερπένια και ναφθοκινόνες με αντιπαρασιτική, αντιφλεγμονώδη και αντικαρκινική δράση.

Οι επιστήμονες έχουν παρατηρήσει και άλλα είδη ζώων, όπως μηρυκαστικά, ελέφαντες αλλά και έντομα. Για παράδειγμα, έχει καταγραφεί πως μολυσμένα από παράσιτα πρόβατα αυξάνουν την κατανάλωση φυτών με υψηλή περιεκτικότητα σε τανίνες, καθώς αυτές συμβάλλουν στην απομάκρυνση των παρασίτων.

Από τα ζώα στα εργαστήρια: Η προοπτική για νέα φάρμακα

Ένα εντυπωσιακό εύρημα είναι πως τα ζώα χρησιμοποιούν συχνά τα ίδια φυτά που εδώ και αιώνες χρησιμοποιούν και οι άνθρωποι στις τοπικές τους φαρμακοποιίες. Αυτό αποδεικνύει πως οι παραδοσιακές γνώσεις της λαϊκής ιατρικής δεν είναι μόνο αποτέλεσμα ανθρώπινης παρατήρησης, αλλά ίσως έχουν κοινές ρίζες με την «έξυπνη» συμπεριφορά των ζώων που από ένστικτο τρώνε αυτό που τα θεραπεύει.

Η συνδυαστική μελέτη της ζωοφαρμακογνωσίας και της φυτοχημείας φαίνεται να ανοίγει νέους ορίζοντες στη φαρμακευτική έρευνα, ιδιαίτερα καθώς πολλά από τα είδη που μελετώνται είναι οι μεγάλοι πίθηκοι, συγγενείς του ανθρώπου. Η παρατήρηση της συμπεριφοράς τους μπορεί να προσφέρει πολύτιμες ενδείξεις για την ανακάλυψη ουσιών που θα βοηθήσουν στην ανάπτυξη νέων φαρμάκων ενάντια σε ανθεκτικές λοιμώξεις ή σε δύσκολες μορφές καρκίνου.

Η αναζήτηση αυτή απαιτεί μια διεπιστημονική προσέγγιση: βιολόγοι, φαρμακολόγοι, βοτανολόγοι και ειδικοί στη συμπεριφορά των ζώων πρέπει να συνεργαστούν για την αναγνώριση φυτών που χρησιμοποιούνται από τα ζώα και παρουσιάζουν βιολογική δραστικότητα.

Το φυτικό βασίλειο, όπως όλα δείχνουν, εξακολουθεί να αποτελεί έναν τεράστιο, ανεξερεύνητο φαρμακολογικό θησαυρό. Και τα ζώα, μέσα από τις σοφές επιλογές τους, μπορούν να λειτουργήσουν ως πολύτιμοι οδηγοί για την εξερεύνησή του.

Πηγή: The Conversation