Η Οδύσσεια του Ομήρου δεν είναι απλώς η ιστορία ενός ανθρώπου που προσπαθεί να επιστρέψει στην πατρίδα του. Είναι και η ιστορία ενός ήρωα που συνδυάζει δύο ιδιότητες οι οποίες σπάνια συνυπάρχουν: την εξαιρετική σωματική δύναμη και την ευφυΐα.

Με αφορμή τη νέα κινηματογραφική μεταφορά της «Οδύσσειας» από τον Κρίστοφερ Νόλαν, αναζωπυρώνεται το ερώτημα αν ο Οδυσσέας ήταν πράγματι ένας μεγάλος αθλητής ή αν η φήμη του στηρίχθηκε αποκλειστικά στην πονηριά και τη στρατηγική του σκέψη.

Η επικρατέστερη εικόνα που έχουμε για τον βασιλιά της Ιθάκης είναι εκείνη του πολυμήχανου ανθρώπου. Είναι ο ήρωας που ξεγέλασε τον Κύκλωπα Πολύφημο, που επινόησε τον Δούρειο Ίππο, που άκουσε το τραγούδι των Σειρήνων χωρίς να υποκύψει στη γοητεία τους και που κατάφερε να επιβιώσει απέναντι στη μάγισσα Κίρκη και τη νύμφη Καλυψώ. Στην ελληνική γλώσσα η ιδιότητά του αυτή αποδίδεται με τον όρο «μήτις», δηλαδή η ευφυής στρατηγική σκέψη που συνδυάζει διορατικότητα, αυτοσυγκράτηση και εφευρετικότητα.

Ωστόσο, αυτή η εικόνα συχνά επισκιάζει μια άλλη, εξίσου σημαντική πλευρά του χαρακτήρα του. Στον κόσμο της αρχαίας ελληνικής μυθολογίας, σχεδόν όλοι οι ήρωες ήταν αθλητές. Η σωματική αριστεία αποτελούσε αναπόσπαστο στοιχείο της ηρωικής ταυτότητας. Ο Ηρακλής αποτελεί το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα, καθώς οι περίφημοι άθλοι του συνιστούν διαδοχικές δοκιμασίες υπεράνθρωπης δύναμης και αντοχής.

• Διαβάστε: Υπήρξαν πραγματικά οι τόποι που διέσχισε ο Οδυσσέας; / Τι γνωρίζουμε έως σήμερα

Αντίστοιχα, ο Αχιλλέας, ο «ταχύπους» ήρωας της Ιλιάδας, ενσαρκώνει το ιδανικό του πολεμιστή-αθλητή. Στους επιτάφιους αγώνες προς τιμήν του Πάτροκλου, που περιγράφονται αναλυτικά στην Ιλιάδα, διεξάγονται αρματοδρομίες, πυγμαχία, πάλη, δρόμος ταχύτητας, δισκοβολία, ακοντισμός και τοξοβολία, δηλαδή ένα πλήρες πρόγραμμα αγωνισμάτων που θυμίζει τις μεταγενέστερες ελληνικές αθλητικές διοργανώσεις.

Ακόμη και οι γυναίκες της μυθολογίας, παρά τους περιορισμούς της εποχής, εμφανίζονται συχνά ως εξαιρετικές αθλήτριες. Η Αταλάντη είναι το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα. Ξεχωρίζει στον δρόμο ταχύτητας, συμμετέχει στην περίφημη εκστρατεία των Αργοναυτών, διακρίνεται στην τοξοβολία και απεικονίζεται σε αρχαία αγγεία να παλεύει με τον Πηλέα, τον πατέρα του Αχιλλέα. Η μορφή της αποδεικνύει ότι η σωματική αριστεία μπορούσε να αποτελέσει στοιχείο ηρωισμού ακόμη και για τις γυναικείες μορφές της ελληνικής μυθολογίας.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, ο Οδυσσέας δεν αποτελεί εξαίρεση. Αντίθετα, η Οδύσσεια αποκαλύπτει ότι οι αθλητικές του ικανότητες παίζουν καθοριστικό ρόλο στην εξέλιξη της ιστορίας. Ένα από τα σημαντικότερα επεισόδια εκτυλίσσεται στο νησί των Φαιάκων. Όταν ένας νέος αμφισβητεί τις αθλητικές του δυνατότητες και τον αποκαλεί περισσότερο έμπορο παρά πολεμιστή, ο Οδυσσέας δέχεται την πρόκληση. Συμμετέχει στη δισκοβολία και πετυχαίνει μια βολή που ξεπερνά κάθε προηγούμενη. Η νίκη αυτή δεν είναι απλώς μια επίδειξη φυσικής δύναμης. Αποκαθιστά την τιμή του και σηματοδοτεί την ψυχολογική του ανάκαμψη μετά τις αμέτρητες δοκιμασίες που έχει υποστεί.

Λίγο αργότερα, όταν επιστρέφει μεταμφιεσμένος στην Ιθάκη, έρχεται αντιμέτωπος με τον ζητιάνο Ίρο. Η αναμέτρηση στην πυγμαχία καταλήγει σε εύκολη νίκη του Οδυσσέα, ο οποίος αποδεικνύει ότι εξακολουθεί να διαθέτει την απαραίτητη σωματική δύναμη για να ανακτήσει τον θρόνο του.

Το αποκορύφωμα έρχεται με τον περίφημο διαγωνισμό της τοξοβολίας. Κανείς από τους μνηστήρες δεν κατορθώνει να τεντώσει το τόξο του βασιλιά. Ο Οδυσσέας όχι μόνο το κατορθώνει, αλλά περνά το βέλος μέσα από δώδεκα διαδοχικά τσεκούρια, αποδεικνύοντας ότι εξακολουθεί να είναι ο νόμιμος ηγεμόνας της Ιθάκης. Η δοκιμασία αυτή λειτουργεί ως συμβολική επιβεβαίωση της εξουσίας του.

Ενδιαφέρον παρουσιάζει και η συμμετοχή του Οδυσσέα στους επιτάφιους αγώνες της Ιλιάδας. Αγωνίζεται στην πάλη απέναντι στον πανίσχυρο Αίαντα και ο αγώνας λήγει ισόπαλος, καθώς κανείς από τους δύο δεν καταφέρνει να επικρατήσει. Συμμετέχει επίσης στον δρόμο ταχύτητας, όπου, σύμφωνα με το έπος, η θεά Αθηνά επεμβαίνει υπέρ του προκαλώντας την πτώση του αντιπάλου του. Το επεισόδιο αυτό αποτυπώνει ιδανικά τον χαρακτήρα του ήρωα: ακόμη και όταν αγωνίζεται με καθαρά αθλητικούς όρους, η ευφυΐα και η εύνοια της θεάς που προστατεύει τη στρατηγική σκέψη παραμένουν καθοριστικές.

• Διαβάστε: «Οδύσσεια»» / Η φιλόλογος στη μετάφραση της οποίας στηρίχθηκε ο Νόλαν «κατεδαφίζει» την ταινία

Η αρχαία ελληνική κοινωνία ήταν βαθιά «αγωνιστική», σημειώνει το Conversation. Η λέξη «αγών» δεν αφορούσε μόνο τον αθλητισμό, αλλά κάθε μορφή ανταγωνισμού, από τη μάχη έως τη ρητορική. Η επιδίωξη της αριστείας αποτελούσε θεμελιώδη αξία και οι Ολυμπιακοί Αγώνες, τα γυμνάσια, οι παλαίστρες και τα στάδια ήταν βασικοί θεσμοί της καθημερινής ζωής. Μέσα σε αυτό το πολιτισμικό πλαίσιο, ένας μεγάλος ήρωας δεν μπορούσε παρά να είναι και μεγάλος αθλητής.

Ο Οδυσσέας, επομένως, δεν είναι μόνο ο ευφυής στρατηγός που επιβιώνει χάρη στην πονηριά του. Είναι ένας ολοκληρωμένος ήρωας, που συνδυάζει σωματική δύναμη, αντοχή, τεχνική και ψυχραιμία. Ίσως αυτός ο μοναδικός συνδυασμός να εξηγεί γιατί, σχεδόν τρεις χιλιάδες χρόνια μετά τη δημιουργία της Οδύσσειας, εξακολουθεί να αποτελεί μία από τις πιο διαχρονικές μορφές της παγκόσμιας λογοτεχνίας.