Με αφορμή την πολυσυζητημένη κινηματογραφική μεταφορά της «Οδύσσειας» από τον Κρίστοφερ Νόλαν, αναζωπυρώνεται ένα ερώτημα που απασχολεί ιστορικούς, αρχαιολόγους και γεωγράφους εδώ και αιώνες: υπήρξαν πραγματικά οι τόποι από τους οποίους πέρασε ο Οδυσσέας ή πρόκειται αποκλειστικά για δημιούργημα της ποιητικής φαντασίας του Ομήρου;

Η Οδύσσεια δεν είναι μόνο ένα από τα σπουδαιότερα έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Είναι και μια αφήγηση βαθιά συνδεδεμένη με τον χώρο και τον χρόνο. Ο βασιλιάς της Ιθάκης περιπλανιέται επί δέκα χρόνια μετά τον Τρωικό Πόλεμο προσπαθώντας να επιστρέψει στην πατρίδα του, διασχίζοντας θάλασσες, νησιά και τόπους όπου το πραγματικό και το μυθικό μοιάζουν να συνυπάρχουν.

Αυτή ακριβώς η έντονη γεωγραφική διάσταση έχει οδηγήσει γενιές ερευνητών να αναζητήσουν στον πραγματικό χάρτη τη Σκύλλα και τη Χάρυβδη, το νησί της Κίρκης, τη χώρα των Λωτοφάγων ή το νησί της Καλυψώς.

Δεν συμφωνούν, ωστόσο, όλοι ότι μια τέτοια αναζήτηση έχει νόημα. Ορισμένοι ιστορικοί και ειδικοί της αρχαιότητας θεωρούν ότι η Οδύσσεια είναι πρωτίστως ένα ποιητικό και μυθολογικό έργο. Κατά συνέπεια, υποστηρίζουν ότι είναι μάταιο να επιχειρεί κανείς να εντοπίσει τα μέρη του έπους πάνω σε έναν σύγχρονο χάρτη.

Στους χάρτες της αρχαιότητας…

Αυτή ήταν και η άποψη του Ερατοσθένη, του αρχαίου Έλληνα λόγιου που πρώτος υπολόγισε με εντυπωσιακή ακρίβεια την περίμετρο της Γης. Ο ίδιος απέρριπτε κάθε σύνδεση της Οδύσσειας με την πραγματική γεωγραφία, λέγοντας χαρακτηριστικά: «Θα βρείτε το θέατρο των περιπλανήσεων του Οδυσσέα όταν βρείτε τον τσαγκάρη που έραψε τον ασκό των ανέμων».

Υπήρχαν όμως και εκείνοι που πίστευαν το αντίθετο.

Διαβάστε: «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν / Ο Οδυσσέας ως ένας αρχαίος Οπενχάιμερ

Ο ιστορικός Πολύβιος, που έζησε περίπου έξι αιώνες μετά τον Όμηρο, θεωρούσε ότι το έπος βασίζεται σε πραγματικά ταξίδια τα οποία εμπλουτίστηκαν με μυθολογικά στοιχεία. Ως παράδειγμα ανέφερε τις τεχνικές αλιείας που περιγράφονται κοντά στη Σκύλλα, οι οποίες μοιάζουν ιδιαίτερα με εκείνες που χρησιμοποιούνταν γύρω από τη Σικελία. Για τον λόγο αυτό εκτιμούσε ότι η Σκύλλα βρισκόταν πράγματι στα στενά της Σικελίας, αναφέρει το The Conversation.

Λίγο αργότερα, ο Στράβων, ο μεγάλος γεωγράφος της αρχαιότητας, συνέθεσε τη μνημειώδη Γεωγραφία του, ένα έργο που λειτουργούσε ταυτόχρονα ως άτλαντας και εγκυκλοπαίδεια του τότε γνωστού κόσμου. Είναι χαρακτηριστικό ότι στο έργο του συνυπάρχουν πραγματικοί τόποι και μυθικά νησιά, όπως περιοχές που κατοικούνται αποκλειστικά από γυναίκες ή αποκλειστικά από άνδρες, αποδεικνύοντας πως για τους αρχαίους η γεωγραφία και ο μύθος δεν ήταν δύο αυστηρά διαχωρισμένοι κόσμοι.

Το ίδιο συμβαίνει και στην Οδύσσεια. Η Κίρκη, η «δεινή θεά με τα όμορφα μαλλιά», ζει στο νησί Αιαία, περιστοιχισμένη από εξημερωμένους λύκους και λιοντάρια, μεταμορφώνοντας τους συντρόφους του Οδυσσέα σε χοίρους.

Η Καλυψώ κρατά τον ήρωα στο νησί Ωγυγία επί επτά χρόνια, σε μια σχέση που άλλοι ερμηνεύουν ως αιχμαλωσία και άλλοι ως μια παραμονή που ο ίδιος αποδέχεται μέχρι να αποφασίσει ότι ήρθε η ώρα της επιστροφής.

Διαβάστε: Καθηγητής στο πανεπιστήμιο της Λιλ / Όχι, η «Οδύσσεια» του Νόλαν δεν προδίδει τον Όμηρο

Στους χάρτες της αρχαιότητας οι τόποι αυτοί αποκτούν σχεδόν πραγματική υπόσταση. Ο Κλαύδιος Πτολεμαίος, που χαρτογράφησε τον γνωστό κόσμο τον 2ο αιώνα μ.Χ., συμπεριέλαβε στις γεωγραφικές του απεικονίσεις τη χώρα των Λωτοφάγων, το ακρωτήριο της Κίρκης και τα νησιά των Σειρήνων σαν να επρόκειτο για υπαρκτές γεωγραφικές τοποθεσίες.

Η προσπάθεια μεταφοράς αυτών των σημείων στους σύγχρονους χάρτες αποδείχθηκε εξαιρετικά δύσκολη. Οι υπολογισμοί του Πτολεμαίου βασίζονταν σε διαφορετικό σύστημα προβολής και σε λανθασμένη εκτίμηση της περιμέτρου της Γης. Παρ’ όλα αυτά, αρκετοί ερευνητές θεωρούν πιθανό ότι η χώρα των Λωτοφάγων βρισκόταν στη Βόρεια Αφρική.

Στα τέλη του 16ου αιώνα, ο Ολλανδός χαρτογράφος Αβραάμ Ορτέλιους δημιούργησε τον πρώτο χάρτη που απεικόνιζε ολόκληρο το ταξίδι του Οδυσσέα. Στον περίφημο Theatrum Orbis Terrarum, τον πρώτο σύγχρονο παγκόσμιο άτλαντα, παρουσίασε τις περιπλανήσεις του ήρωα σαν να αποτελούσαν επιστημονικά τεκμηριωμένη γεωγραφία.

Μάλιστα, ταύτισε την Ιθάκη με τη σημερινή Κέρκυρα. Επειδή όμως δυτικά της Κέρκυρας δεν υπήρχε κανένα νησί που να αντιστοιχεί στην Ωγυγία της Καλυψώς, ο Ορτέλιους επινόησε ένα ανύπαρκτο νησί. Το αξιοσημείωτο είναι ότι το φανταστικό αυτό νησί συνέχισε να εμφανίζεται σε χάρτες επί τρεις περίπου αιώνες, μέχρι και τον 19ο και τις αρχές του 20ού αιώνα.

Το 1912 ο Γάλλος πολιτικός και περιηγητής Βίκτορ Μπεράρ προσπάθησε να ανασυνθέσει ο ίδιος τη διαδρομή του Οδυσσέα ταξιδεύοντας στη Μεσόγειο. Τοποθέτησε το νησί της Καλυψώς κοντά στο Γιβραλτάρ, τη χώρα των Λωτοφάγων στη Τζέρμπα της Τυνησίας και τη χώρα των Κυκλώπων στο Ποζιλίπο, κοντά στη Νάπολη.

Σύμφωνα με τη θεωρία του, ο Όμηρος επηρεάστηκε από τα θαλάσσια ταξίδια και τις γνώσεις των Φοινίκων, οι οποίοι χρησιμοποιούσαν τις κινήσεις των άστρων για να προσανατολίζονται κατά μήκος των ακτών. Ωστόσο, οι περισσότερες από αυτές τις «χαρτογραφήσεις» φαίνεται πως βασίζονταν περισσότερο στην προφορική παράδοση και στη φαντασία παρά σε πραγματικούς ναυτικούς χάρτες.

Ένα από τα μεγαλύτερα αινίγματα παραμένει η θέση της ίδιας της Ιθάκης. Για δεκαετίες οι ειδικοί θεωρούσαν ότι πρόκειται για το σημερινό νησί Ιθάκη. Ωστόσο, ο Όμηρος περιγράφει την Ιθάκη ως «χθαμαλή», δηλαδή χαμηλή, ενώ το σημερινό νησί είναι έντονα ορεινό.

Είναι η Ιθάκη του Ομήρου η Κεφαλονιά;

Πρόσφατα, ερευνητές από τα πανεπιστήμια του Κέιμπριτζ και του Αμπερντίν πρότειναν μια διαφορετική ερμηνεία. Υποστηρίζουν ότι ο Όμηρος δεν περιγράφει ποτέ την Ιθάκη ως ξεχωριστό νησί, αλλά ως περιοχή που ανήκει σε ένα μεγαλύτερο νησιωτικό σύμπλεγμα. Σύμφωνα με αυτή τη θεωρία, η χερσόνησος Παλική, στη δυτική Κεφαλονιά, αποτελεί πιο πιθανή υποψήφια για την ομηρική Ιθάκη, καθώς γεωλογικές και αρχαιολογικές έρευνες δείχνουν ότι υπήρξε σημαντικό κέντρο ήδη από την Εποχή του Χαλκού.

Ίσως οι σταθμοί του ταξιδιού του Οδυσσέα να αντιστοιχούν πράγματι σε πραγματικούς τόπους. Ίσως, πάλι, να αποτελούν αποκλειστικά δημιουργήματα της ποιητικής φαντασίας. Σε κάθε περίπτωση, αυτό που έχει μεγαλύτερη σημασία δεν είναι η απόλυτη γεωγραφική ακρίβεια, αλλά η αφήγηση που συνθέτουν όλοι αυτοί οι τόποι μαζί: την ανθρώπινη ανάγκη της επιστροφής, την αναζήτηση της πατρίδας και της ταυτότητας.

Οι χάρτες της Οδύσσειας ίσως να μην απεικονίζουν πιστά τον κόσμο όπως πραγματικά ήταν. Αποτυπώνουν όμως με μοναδικό τρόπο τον τρόπο με τον οποίο οι αρχαίοι Έλληνες αντιλαμβάνονταν το άγνωστο: έναν κόσμο γεμάτο κινδύνους, θαύματα και μυστήρια. Και ίσως αυτό να είναι το μεγαλύτερο επίτευγμα του Ομήρου. Δεν χαρτογράφησε απλώς έναν κόσμο· δημιούργησε έναν ολόκληρο κόσμο που εξακολουθεί να μας συναρπάζει σχεδόν τρεις χιλιάδες χρόνια αργότερα.