Η πρώτη κινηματογραφική εικόνα από την πολυαναμενόμενη «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν ήταν αρκετή για να ξεσπάσει μια ακόμη διαδικτυακή διαμάχη, η οποία επεκτάθηκε από τα πληκτρολόγια στα ΜΜΕ.

Ανάμεσα σε εκείνους -ες που έγραψαν την άποψη τους, ξεχωρίσαμε το κείμενο του διδάκτορα αρχαίων γλωσσών και λογοτεχνίας στο πανεπιστήμιο της Λιλ, Μπένζαμιν Ντεμασιέ, που δημοσιεύεται παρακάτω.

Από την κυκλοφορία του πρώτου τρέιλερ της νέας ταινίας του Κρίστοφερ Νόλαν, η ίδια επωδός ακούγεται παντού: το νέο έπος προδίδει τον Όμηρο. Υπερβολικά καθαρά κοστούμια, αμερικανικές οι προφορές, ένα καστ που θεωρείται άσχετο σύμφωνα με το πρωτότυπο έργο, απουσία Ελλήνων ηθοποιών ο καθένας εκφέρει την ετυμηγορία του στο όνομα μιας υποτιθέμενης αρχαίας αυθεντικότητας. Αλλά ποιας ακριβώς; Για ποια πιστότητα μιλάμε και σε ποιο «πρωτότυπο» έργο αναφερόμαστε;

Διαβάστε: «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν / Ο Οδυσσέας ως ένας αρχαίος Οπενχάιμερ

Οι σπουδές πρόσληψης (reception studies), ένας σημαντικός κλάδος των φιλολογικών σπουδών, εξετάζουν τον τρόπο με τον οποίο κάθε εποχή αναδημιουργεί τα κλασικά έργα. Αντί να αντιμετωπίζουν τις διασκευές ως προδοσία του πρωτότυπου, τις θεωρούν τον τρόπο με τον οποίο ένα κείμενο συνεχίζει να ζει. Όπως έχουν δείξει οι Charles Martindale και Richard F. Thomas στο συλλογικό έργο Classics and the Uses of Reception (Τα κλασικά έργα και οι χρήσεις υποδοχής) , κάθε νέα ανάγνωση ή προσαρμογή δεν αλλοιώνει το έργο· αντιθέτως, συμβάλλει στη διαρκή αναδημιουργία του.

Ας θυμηθούμε πρώτα αυτό που οι ελληνιστές αποκαλούν ήδη από την αρχαιότητα «ομηρικό ζήτημα». Ποιος ήταν ο Όμηρος; Ένας ποιητής; Πολλοί; Ή μια συμβολική μορφή που συμπυκνώνει αιώνες προφορικής παράδοσης;

Το κείμενο που διαβάζουμε σήμερα, το οποίο καταγράφηκε γραπτώς τον 6ο αιώνα π.Χ. επί Πεισίστρατου, συνδυάζει διαφορετικά ιστορικά στρώματα: τη μυκηναϊκή κοινωνία των βασιλέων, ταφικά έθιμα της γεωμετρικής εποχής, αντικείμενα και θεσμούς μεταγενέστερους του Τρωικού Πολέμου, τον οποίο υποτίθεται ότι αφηγείται. Αυτές οι αναχρονιστικές συνυπάρξεις δεν είναι λάθη αντιγραφέων αποτελούν απόδειξη ότι πρόκειται για ένα σύνθετο έργο που διαμορφώθηκε σταδιακά μέσα στον χρόνο. Επομένως, η αναζήτηση μιας απόλυτης «ιστορικής πιστότητας» στον κινηματογράφο ξεκινά από μια λανθασμένη παραδοχή, αναφέρει το The Conversation.

Ο άνθρωπος των χιλίων μεταμορφώσεων

Υπάρχει όμως κάτι ακόμη πιο ουσιαστικό. Ο ίδιος ο Οδυσσέας δύσκολα μπορεί να αντιπαρατεθεί με τις δημιουργικές ελευθερίες του Νόλαν.

Ο πολύτροπος Οδυσσέας είναι ο άνθρωπος της μεταμφίεσης, του ψεύδους και της επινόησης. Είναι επίσης ο μοναδικός μάρτυρας όλων των θαυμαστών επεισοδίων του έπους. Τίποτε δεν μας εγγυάται ότι ο Κύκλωπας ή η Κίρκη δεν αποτελούν ανασυνθέσεις της μνήμης ενός ανθρώπου εξαντλημένου και τραυματισμένου από τον πόλεμο, ο οποίος μετατρέπει τις εμπειρίες του σε αφήγηση για να μπορέσει να τις αντέξει.

Αυτή ακριβώς η αστάθεια της μνήμης, η αμφισημία της ταυτότητας και η αβεβαιότητα της αφήγησης αποτελούν τον πυρήνα του κινηματογράφου του Νόλαν, από το Inception μέχρι το Interstellar. Η Οδύσσεια δεν είναι μια γραμμική ιστορία· ούτε και οι ταινίες του Νόλαν είναι. Δεν πρόκειται για μια τυχαία σύμπτωση, αλλά για μια βαθιά δομική συγγένεια.

Ακόμη και η πανοπλία του Αγαμέμνονα, όπως περιγράφεται στην Ιλιάδα (ραψωδία Λ), απέχει πολύ από οποιονδήποτε ρεαλισμό. Είναι κατασκευασμένη από χαλκό, ασήμι και χρυσό, διακοσμημένη με δράκοντες και τη Γοργόνα· μια ποιητική πανοπλία που σκοπό έχει να συμβολίσει την εξουσία και τον τρόμο, όχι να αναπαραστήσει έναν πραγματικό πολεμικό εξοπλισμό.

Το γεγονός ότι το κράνος της ταινίας θυμίζει, σύμφωνα με ορισμένους, έναν σύγχρονο υπερήρωα, δεν αποτελεί λάθος του ενδυματολόγου. Κάθε δημιουργός χρησιμοποιεί το δικό του εικονογραφικό σύμπαν, όπως ακριβώς και οι αρχαίοι αοιδοί συνέθεταν χρησιμοποιώντας παραδοσιακά μοτίβα και επαναλαμβανόμενες ποιητικές φόρμουλες.

Ακόμη και η γλώσσα του Ομήρου δεν ήταν ποτέ τόσο επίσημη όσο φανταζόμαστε. Κάποιοι επέκριναν τη χρήση της λέξης «μπαμπάς» αντί για «πατέρας» στην ταινία. Ωστόσο, τέτοιες οικείες προσφωνήσεις υπάρχουν ήδη στην ομηρική ποίηση. Η ίδια η Ναυσικά αποκαλεί τον πατέρα της «αγαπημένε μου μπαμπά». Η ομηρική ποίηση απευθυνόταν σε ευρύ κοινό, παρά την ιδιαίτερη γλωσσική της μορφή. Το ίδιο ακριβώς επιδιώκει και η ταινία του Νόλαν.

Το ζήτημα της πολιτισμικής οικειοποίησης

Η διαμάχη γύρω από την επιλογή της Λουπίτα Νιόνγκο για τον ρόλο της Ελένης είναι ακόμη πιο αποκαλυπτική. Προβάλλει πάνω στην αρχαιότητα μια έννοια – τη φυλή, όπως κατασκευάστηκε τον 19ο αιώνα – που δεν υπήρχε με τον ίδιο τρόπο στην αρχαία ελληνική σκέψη. Οι Έλληνες αντιλαμβάνονταν τη διαφορά κυρίως με πολιτισμικούς και πολιτικούς όρους (Έλληνες και βάρβαροι), όχι με βάση το χρώμα του δέρματος.

Η εικόνα μιας «λευκής» αρχαιότητας αποτελεί μεταγενέστερη κατασκευή του νεοκλασικισμού. Σήμερα γνωρίζουμε ότι τα περίφημα μαρμάρινα αγάλματα ήταν ζωγραφισμένα με έντονα χρώματα και ότι η αρχαία Μεσόγειος ήταν ένας χώρος συνεχών ανταλλαγών μεταξύ Ελλάδας, Αιγύπτου και Εγγύς Ανατολής.

Δεν είναι λοιπόν το καστ που προδίδει την αρχαιότητα, αλλά μια σύγχρονη αγανάκτηση που της αποδίδει μια ανύπαρκτη φυλετική καθαρότητα.

Ο όρος που επανέρχεται συχνότερα σε αυτές τις συζητήσεις είναι η «πολιτισμική οικειοποίηση». Θέτει εύλογα το ερώτημα ποιος έχει το δικαίωμα να αφηγείται την ιστορία των άλλων. Ωστόσο, προϋποθέτει ότι οι μύθοι ανήκουν αποκλειστικά σε κάποιον, κάτι που η ιστορία της λογοτεχνίας διαψεύδει.

Ο Οράτιος είχε ήδη γράψει ότι «η αιχμάλωτη Ελλάδα αιχμαλώτισε τον άγριο νικητή της», περιγράφοντας τον τρόπο με τον οποίο η Ρώμη οικειοποιήθηκε τον ελληνικό πολιτισμό. Η Αινειάδα του Βιργιλίου μεταφέρει την κληρονομιά της Τροίας στο Λάτιο και θεμελιώνει τον ρωμαϊκό μύθο πάνω στην ελληνική παράδοση.

Αιώνες αργότερα, ο Πιερ ντε Ρονσάρ επιχείρησε να συνδέσει τη γαλλική μοναρχία με έναν φανταστικό Τρώα ήρωα στη Franciade, επαναπροσδιορίζοντας την ελληνική επική παράδοση για τις ανάγκες της εποχής του.

Ολόκληρη η Ευρώπη οικοδόμησε την πολιτισμική της ταυτότητα διεκδικώντας μια σχέση με τον Όμηρο. Ο Νόλαν δεν κάνει τίποτε διαφορετικό. Προσθέτει έναν ακόμη κρίκο σε μια αλυσίδα επανερμηνειών που διαρκεί πάνω από είκοσι πέντε αιώνες.

Είτε πρόκειται για το χρώμα του δέρματος, είτε για την εμφάνιση μιας πανοπλίας, είτε για την ιδέα της πολιτισμικής «κλοπής», οι περισσότερες επικρίσεις βασίζονται στη φαντασίωση μιας αρχαιότητας καθαρής, αμετάβλητης και αποκλειστικής. Η φιλολογία και η ιστορία της πρόσληψης των κλασικών έργων αποδομούν αυτόν τον μύθο.

Γι’ αυτό και η Οδύσσεια του Κρίστοφερ Νόλαν δεν πρέπει να κριθεί με βάση το αν αντέγραψε πιστά τον Όμηρο, αλλά με βάση το τι διατηρεί, τι μετασχηματίζει και τι αποκαλύπτουν αυτές οι επιλογές για τη δική μας εποχή. Αυτό ακριβώς κάνει κάθε γενιά από τη ρωμαϊκή αρχαιότητα μέχρι σήμερα.