Η «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν είναι η πιο πολυσυζητημένη ταινία παγκοσμίως και πιθανότατα θα αποτελέσει μία από τις μεγαλύτερες εισπρακτικές επιτυχίες του 2026, ίσως και γενικότερα.

Αν και μεγάλο μέρος της συζήτησης περιστρέφεται γύρω από τη «μαύρη Ωραία Ελένη» – που μετά το πέρας της ταινίας καταλαβαίνεις ότι σκόπιμα έχει επιλέξει ο δημιουργός – και το πόσο πιστή είναι η αφήγηση στο πρωτότυπο κείμενο, τα οποία δεν έχουν καμία σχέση με την τέχνη του κινηματογράφου, ο Κρίστοφερ Νόλαν παραδίδει μία ταινία-όραμα που μπορεί να προσφέρει ατελείωτες ώρες συζήτησης και ανάλυσης, τόσο για τον τρόπο που προσεγγίζει την ιστορία και την τοποθετεί αλληγορικά στο σήμερα, όσο και για τις διαστάσεις που δίνει στον χαρακτήρα του Οδυσσέα.

Ο «θρίαμβος» που γίνεται ενοχή

Ο Οδυσσέας παρουσιάζεται ως ένας άνθρωπος που αρχικά μάχεται να θυμηθεί όσα συνέβησαν στον Τρωικό Πόλεμο. Όσο οι αναμνήσεις του αρχίζουν να ξεδιαλύνονται, επανέρχονται μαζί τους και όλα τα δεινά που άφησε πίσω της αυτή η εκστρατεία. Ο ίδιος φέρει βαριές τύψεις για όσα έγιναν κατά την πτώση της Τροίας, ενώ είναι πλήρως συνειδητοποιημένος ότι αυτός ο πόλεμος θα αλλάξει τον κόσμο.

Η αφήγηση της ταινίας ξεκινά από την Ιθάκη και αρχικά πλέκει το εγκώμιο του Οδυσσέα, τόσο για την άλωση της Τροίας όσο και για το ποιος ήταν ο βασιλιάς της Ιθάκης πριν από αυτή. Από τη στιγμή όμως που εμφανίζεται στην οθόνη, κάθε έννοια ηρωισμού αρχίζει σταδιακά να αποδομείται.

Το μεγαλύτερο τέχνασμά του, ο Δούρειος Ίππος, δείγμα της πρακτικής του ευφυΐας, γίνεται ουσιαστικά η κατάρα του. Παράλληλα, η ευφυΐα του αποκτά στη συγκεκριμένη προσέγγιση του Νόλαν και μία κοινωνικοπολιτική διάσταση.

Ο Οδυσσέας αντιλαμβάνεται ότι, περνώντας τα θαλάσσια σύνορα και διαπράττοντας αυτή τη θηριωδία, καταστρέφοντας έναν ολόκληρο πολιτισμό όχι για την Ωραία Ελένη, αλλά για εμπορικούς λόγους και για τον πλούτο, ανοίγει τον δρόμο ώστε και άλλες δυνάμεις να κάνουν ακριβώς το ίδιο.

Η ύβρις που γεννά έναν νέο κόσμο

Ο Αγαμέμνονας που αρχίζει την εκστρατεία παρουσιάζεται ως μία επιβλητική γιγαντιαία μορφή, ντυμένος στα μαύρα, με μία μαύρη περικεφαλαία που κρύβει το πρόσωπό του, προσωποποιώντας με αυτόν τον τρόπο την πολεμική μηχανή και τον ιμπεριαλισμό.

Ο Οδυσσέας στην αρχή της ταινίας, χάνεται μαζί με τους συντρόφους του εξαιτίας της έντονης άρνησής του να ακολουθήσει για ακόμη μία φορά τον Αγαμέμνονα, έχοντας πλέον συνειδητοποιήσει τα δεινά που προκάλεσε όλη αυτή η εκστρατεία.

Ο Νόλαν επιχειρεί να δώσει μία πολύ πιο πραγματιστική διάσταση στον μύθο της «Οδύσσειας» και, με αυτόν τον τρόπο, η αλληγορία του λειτουργεί πλήρως.

Τα ευριπίδεια στοιχεία που ενσωματώνει ο Νόλαν στον χαρακτήρα του Οδυσσέα αποτελούν ένα ακόμη ενδιαφέρον εύρημα. Η ύβρις του δεν σχετίζεται με την αλαζονεία ενός ανθρώπου που θεωρεί πως έγινε θεός επειδή κατέκτησε την Τροία. Η μοίρα τον χτυπά επειδή αγνοεί του θεούς και ως αποτέλεσμα κάθε νόμο και κάθε ηθικό όριο.

Δεν ενδιαφέρεται για την ύπαρξη των θεών και δεν σπαταλά χρόνο στις τελετές τους όταν θεωρεί πως πρέπει να γλιτώσει χρόνο. Παράλληλα, καταπατά τους νόμους του Δία και διαπράττει ύβρις και με το τέχνασμα του ιερού δώρου του Δούρειου Ίππου, ώστε να καταφέρει να ρίξει τα τείχη της Τροίας. Οι Αχαιοί, επίσης, καταστρέφουν κάθε στοιχείο του τρωικού πολιτισμού σκοτώνοντας αμάχους, καταστρέφοντας αγάλματα και ναούς, χωρίς κανέναν ηθικό φραγμό και χωρίς την παραμικρή ένδειξη σεβασμού.

Το όραμα του Νόλαν παίρνει σάρκα και οστά

Στο τεχνικό κομμάτι, ο Νόλαν επιλέγει για ακόμη μία φορά τη μη γραμμική αφήγηση. Το συνεχές χρονικό μπρος-πίσω λειτουργεί ιδανικά, τόσο λόγω της σκηνοθετικής του προσέγγισης όσο και λόγω της φύσης του ίδιου του έργου που έχει in media res αφήγηση.

Το «μαζεμένο» μοντάζ με τα γρήγορα cut που είναι χαρακτηριστικό του δημιουργού γίνεται σε ιδανικό μέτρο για τον ρυθμό σε σχέση με προηγούμενες ταινίες του, δείχνοντας πως και ο ίδιος ωριμάζει.

Τα πρακτικά εφέ που χρησιμοποιούνται για την αναπαράσταση του Κύκλωπα, αλλά και για τη μεταμόρφωση των συντρόφων του Οδυσσέα σε γουρούνια από την Κίρκη, είναι τόσο αληθοφανή που σε συνεπαίρνουν. Επιπλέον, η σκηνή στον Άδη αποτελεί ένα σπουδαίο αισθητικό επίτευγμα που μένει στο μυαλό του θεατή και που μαρτυρά το όραμα που είχε ο Κρίστοφερ Νόλαν για αυτή την ταινία.

Η φωτογραφία είναι επίσης εξαιρετική, τόσο στην απόδοση της θάλασσας και των διαρκών εναλλαγών της όσο και στις σεκάνς της Τροίας και της μνηστηροφονίας.

Ένας αρχαίος Οπενχάιμερ

Η «Οδύσσεια» αποτελεί συνολικά ένα σκηνοθετικό και αισθητικό επίτευγμα, αλλά και μία επιτυχημένη μεταφορά του ομηρικού έπους. Όχι επειδή επιδιώκει μία πιστή απόδοση του πρωτότυπου, αλλά επειδή επανεφευρίσκει τον μύθο μέσα από μία σύγχρονη προσέγγιση.

Ο Κρίστοφερ Νόλαν παρουσιάζει αυτόν τον αρχαίο πόλεμο ως την απαρχή μιας αλυσίδας συγκρούσεων που φτάνει μέχρι το σήμερα, όπου βομβαρδίζονται άμαχοι, γενοκτονούνται λαοί και καταστρέφονται πολιτισμοί.

Ο Οδυσσέας, που με το τέχνασμά του άνοιξε τον δρόμο για όλα αυτά τα δεινά, μετατρέπεται ουσιαστικά σε έναν αρχαίο Οπενχάιμερ (όπου η βιογραφία του είναι και η αμέσως προηγούμενη ταινία του Κρίστοφερ Νόλαν): έναν άνθρωπο που αντιλαμβάνεται ότι η μεγαλύτερη παρακαταθήκη που άφησε στον κόσμο ήταν να ανοίξει τον δρόμο προς την καταστροφή.