Πόσες φορές στη ζωή μας λέμε «δεν έχω επιλογή», ενώ στην πραγματικότητα απλώς δεν μας αρέσει καμία από αυτές που ξεδιπλώνονται μπροστά μας; Υπάρχουν, όμως, άνθρωποι για τους οποίους αυτή η φράση σημαίνει κάτι εντελώς διαφορετικό. Όταν ο πόλεμος, η φτώχεια και η βία κάνουν αδύνατη τη ζωή στην πατρίδα τους, αναγκάζονται να πάρουν μια απόφαση αδιανόητη για τους περισσότερους από εμάς: να αφήσουν πίσω τον τόπο τους, το σπίτι και τους ανθρώπους τους, όλα όσα μέχρι τότε ήταν η ζωή τους, να περάσουν σύνορα και να αναζητήσουν έναν δρόμο διαφυγής χωρίς καμία εγγύηση ότι αυτός θα τους κρατήσει ζωντανούς. Όταν και η παραμονή και η φυγή έχουν τόσο βαρύ τίμημα, τι σημαίνει τελικά επιλογή;

Ο Εμιλιάνο Μόνχε (Μεξικό – 1978), στους «Ρημαγμένους Τόπους», καταπιάνεται με ανθρώπους που μετατρέπονται σε εμπορεύματα. Σ’ ένα σκληρό και βαθιά πολιτικό μυθιστόρημα μάς βάζει σ’ έναν κόσμο όπου οι άνθρωποι χάνουν πρώτα το όνομα και την ταυτότητά τους, ύστερα την ελευθερία τους και, στο τέλος, το δικαίωμα να αποφασίζουν για τη ζωή τους.

Σ’ ένα ξέφωτο μέσα στη ζούγκλα, ξαφνικά ανάβουν δυνατοί προβολείς. Μια ομάδα ανθρώπων που έρχεται από «πολύ μακριά» βρίσκεται παγιδευμένη μέσα στα φώτα. Άνδρες, γυναίκες και παιδιά πλησιάζουν ο ένας τον άλλον προσπαθώντας να γίνουν ένα σώμα απέναντι στον φόβο. Εβδομήντα τέσσερις μετανάστες βρίσκονται στα χέρια μιας εγκληματικής οργάνωσης.

Δεν είναι πια άνθρωποι με όνομα και ιστορία. Είναι εμπορεύματα. Τους ελέγχουν, τους χωρίζουν και αποφασίζουν για την τύχη τους. Ψηλά στην ιεραρχία της οργάνωσης βρίσκονται ο Επιτάφιος και η Επιτύμβια. Έχουν μεγαλώσει στο ίδιο ορφανοτροφείο, τον «Παράδεισο».

Ο καθένας έχει τον δικό του ρόλο μέσα σ’ αυτό το ανελέητο σύστημα. Μεταξύ τους υπάρχει ένας δυνατός έρωτας στον οποίο η Επιτύμβια βλέπει μια ευκαιρία να αφήσουν πίσω τη ζωή που ζουν και να φύγουν. Ενώ ο Επιτάφιος μοιάζει να θέλει το ίδιο, δεν μπορεί να αποκοπεί από τον κόσμο που τον έχει διαμορφώσει. Οι δυο τους μοιράζονται τους μετανάστες και ο καθένας συνεχίζει με τη δική του ομάδα. Τους μεταφέρουν κρυμμένους σε φορτηγά, στοιβαγμένους σε συνθήκες που σβήνουν κάθε ίχνος αξιοπρέπειας. Απειλές, βιασμοί, κακοποιήσεις, εξευτελισμοί γίνονται μέρος της διαδρομής τους. Κάθε φορά ξεπερνιέται ακόμη ένα όριο, και το επόμενο είναι πάντα χειρότερο.

Ανάμεσα στους αιχμαλώτους, βρίσκεται ένας πρώην πρωταθλητής πυγμαχίας. Μεγαλόσωμος και δυνατός, δεν περνά απαρατήρητος από τον Επιτάφιο που τον ξεχωρίζει αμέσως. Του προτείνει ν’ αναλάβει την επιτήρηση των υπολοίπων και τον ονομάζει Τύμβο. Ο άντρας, αν και έχει ζήσει μαζί με τους αιχμαλώτους όσα κι εκείνοι, δέχεται για να σωθεί. Όταν έρχεται η στιγμή και συμμετέχει ενεργά σε όσα συμβαίνουν, η εικόνα που έχει για τον εαυτό του διαλύεται. Από εκεί ξεκινά μια αργή και σκοτεινή μεταμόρφωση σε μια αγωνιώδη προσπάθεια να παραμείνει ζωντανός.

Οι διαδρομές συνεχίζονται παράλληλα. Ο Επιτάφιος και η Επιτύμβια αναζητούν τρόπο να επικοινωνήσουν, όμως τα κινητά περισσότερο δυσκολεύουν παρά βοηθούν την προσπάθειά τους. Κάπου στην πορεία, εκείνη αρχίζει να υποψιάζεται πως κάτι δεν πάει καλά. Η ανησυχία της μεγαλώνει και σύντομα, όσα μέχρι εκείνη τη στιγμή φοβάται, διαδραματίζονται μπροστά στα μάτια της. Ο Επιτάφιος συνεχίζει να περιμένει ένα σημάδι της και για μια στιγμή πιστεύει πως υπάρχει ακόμη μια ευκαιρία για τους δυο τους. Τελικά, κάθε διαδρομή οδηγεί στο δικό της σκοτάδι.

Ο Μόνχε δίνει ξεχωριστή θέση στις φωνές των μεταναστών. Τις αφήνει να διακόπτουν την ιστορία, να εμφανίζονται ξανά και ξανά για να αφηγηθούν όσα έζησαν. Δεν μπορούμε πια να κοιτάμε αλλού, παρά μόνο να αναρωτηθούμε: Τι αφήνει η βία στον άνθρωπο; Τι απομένει από αυτόν που την έχει υποστεί;

Οι δύο βασικοί χαρακτήρες έχουν υπάρξει θύματα και γίνονται θύτες, αναπαράγοντας τη βία που κάποτε στράφηκε εναντίον τους. Τα ονόματά τους έχουν ξεχωριστή σημασία, δεν τους προσδιορίζουν απλώς. Ο συγγραφέας μ’ ένα ευφυές εύρημα που δίνει ένταση και δυναμική στο μυθιστόρημα, ενώνει λέξεις χωρίς κενό ανάμεσά τους, δημιουργεί φράσεις που αντικαθιστούν τα ονόματα των πρωταγωνιστών. Κάθε φορά μοιάζουν να λένε κάτι περισσότερο για όσα τους συμβαίνουν, ενώ, η επανάληψή τους δεν μας επιτρέπει ούτε στιγμή να απομακρυνθούμε από την τραγικότητα που κουβαλούν.

Ο Μόνχε περιγράφει την κόλαση στον δρόμο, στα σύνορα, στους ανθρώπους που τα διασχίζουν, στον φόβο τους, στην πείνα, στα κορμιά τους, στα ονόματα που χάνονται. Μια κόλαση που δεν βρίσκεται κάπου μακριά. Είναι εδώ, ανάμεσά μας.

Και στην πύλη της διαβάζουμε:

«Στην πόλη εγώ οδηγώ την πονεμένη, εγώ οδηγώ στη θλίψη την αιωνία,
εγώ εκεί όπου είν’ οι κολασμένοι»*

Κι όμως, ακόμη και στους ρημαγμένους τόπους, ο έρωτας επιμένει. Αυτή η αντίφαση τρομάζει.
……………………………………………………………………………………………………………………….
*Δάντης, Θεία Κωμωδία-Κόλαση. μτφρ Σπύρος Καρέλας Εκδόσεις Πατάκη 2023

ΡΗΜΑΓΜΕΝΟΙ ΤΟΠΟΙ / ΕΜΙΛΙΑΝΟ ΜΟΝΧΕ
ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ: Κωνσταντίνος Παλαιολόγος / ΕΚΔΟΣΕΙΣ : CARNIVORA