Για ένα άτομο που ζει με τη διαταραχή αποφυγής/περιορισμού πρόσληψης τροφής (ARFID), το φαγητό μπορεί να προκαλεί συναισθήματα υπερφόρτωσης, άγχους και φόβου. Αυτή η άγνωστη διαταραχή που αρχίζει πλέον να μπαίνει στο κάδρο της επιστημονικής κοινότητας, επηρεάζει κυρίως παιδιά και έφηβους, αλλά μπορεί να εμφανιστεί και σε άλλες ηλικίες.

«Πάντα μου έλεγαν ότι είμαι ιδιότροπη στο φαγητό», λέει η 29χρονη Κάσιντι Άρβιντσον στο womenshealthmag. Σε όλη της τη ζωή, η Άρβιντσον περιοριζόταν σε μια μικρή λίστα από «ασφαλείς» τροφές και απέφευγε οτιδήποτε είχε άγνωστη γεύση, υφή ή συνδυασμένα συστατικά. «Κατά τη διάρκεια της παιδικής μου ηλικίας, πίστευα ότι απλώς ήμουν πολύ ευαίσθητη στο φαγητό, πολύ επιλεκτική και ότι κάποια στιγμή θα το ξεπερνούσα, όμως αυτό δεν συνέβη», λέει. Τελικά διαγνώστηκε με ARFID το 2022, σε ηλικία 25 ετών.

Μία άγνωστη διατροφική διαταραχή

Τα τελευταία χρόνια η ARFID έχει αρχίσει να προσελκύει ολοένα και μεγαλύτερη προσοχή στο διαδίκτυο, ενώ η προβολή της έχει αυξηθεί κατά 305% μέσα σε τέσσερα χρόνια.

Οι ειδικοί επισημαίνουν ότι η ARFID δεν είναι πιο συχνή σήμερα, απλώς αναγνωρίζεται ευρύτερα και γίνεται καλύτερα κατανοητή. «Αυτό που έχει αλλάξει είναι ότι πλέον έχουμε ένα όνομα για αυτή τη διαταραχή», εξηγεί η Άντζελα Ντέρικ, διδάκτωρ Ψυχολογίας, κλινική ψυχολόγος, μέλος της Ακαδημίας Διατροφικών Διαταραχών και συνιδρύτρια του SpringSource: Eating, Weight & Mood Disorders. «Πριν από το 2013, όταν η ARFID αναγνωρίστηκε επίσημα ως ψυχιατρική διάγνωση, πολλοί άνθρωποι άκουγαν ότι ήταν απλώς ιδιότροποι στο φαγητό, υπερβολικοί ή ότι έπρεπε να ωριμάσουν και να «φάνε κανονικά».

Τι είναι η ARFID;

«Η ARFID είναι μια διατροφική διαταραχή κατά την οποία ένα άτομο περιορίζει σημαντικά την πρόσληψη τροφής, όχι λόγω ανησυχιών για την εικόνα του σώματος ή το βάρος του, αλλά εξαιτίας αισθητηριακών ευαισθησιών, φόβου για πιθανές συνέπειες όπως ο πνιγμός ή ο εμετός, ή επειδή έχει πολύ χαμηλό ενδιαφέρον για το φαγητό», εξηγεί η Κριστίνα Νι, ψυχίατρος και διευθύντρια επεμβατικής ψυχιατρικής στο Mindpath Health.

Για παράδειγμα, κάποιο άτομο μπορεί να αποφεύγει τροφές με συγκεκριμένες υφές, όπως οτιδήποτε έχει μαλακή ή πολτώδη σύσταση. Κάποιος άλλος μπορεί να περιορίζεται σε μια πολύ μικρή λίστα τροφών έπειτα από μια τρομακτική εμπειρία πνιγμού κατά τη διάρκεια του φαγητού ή μπορεί απλώς να μην βρίσκει το φαγητό ελκυστικό ή ευχάριστο.

Η ARFID μοιάζει σαν απλή «περιέργεια» στο φαγητό και έτσι συχνά δεν αναγνωρίζεται και αποδίδεται λανθασμένα σε ιδιοτροπία. «Για πολλά χρόνια θεωρούνταν μια διαταραχή που αφορά αποκλειστικά τα παιδιά, όμως πλέον κατανοούμε ότι πολλοί ενήλικες ζούσαν με αυτή για χρόνια χωρίς ποτέ να έχουν διαγνωστεί», εξηγεί η Ντέρικ. Πολλοί πέρασαν μεγάλο μέρος της ζωής τους προσαρμόζοντας σιωπηλά την καθημερινότητά τους γύρω από τις δυσκολίες που αντιμετώπιζαν με το φαγητό, αποφεύγοντας κοινωνικές περιστάσεις και οργανώνοντας προσεκτικά τα γεύματά τους ώστε να μην έρχονται αντιμέτωποι με αγχωτικές καταστάσεις. Καθώς, όμως, η ενημέρωση γύρω από την ARFID αυξάνεται, όλο και περισσότεροι ενήλικες αναγνωρίζουν τον εαυτό τους στα χαρακτηριστικά της διαταραχής και αναζητούν βοήθεια για πρώτη φορά.

Παιδιά και έφηβοι, οι πιο ευάλωτες ομάδες

Οι ειδικοί εξακολουθούν να μελετούν πόσο συχνή είναι η ARFID, ωστόσο οι σημερινές εκτιμήσεις δείχνουν ότι επηρεάζει περίπου το 1% έως 5% του γενικού πληθυσμού, με υψηλότερα ποσοστά να καταγράφονται σε παιδιά και εφήβους. Παράλληλα, εμφανίζεται συχνότερα σε άτομα με αυτισμό, διαταραχή ελλειμματικής προσοχής και υπερκινητικότητας (ΔΕΠΥ), αγχώδεις διαταραχές ή ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή (OCD), καθώς και σε ανθρώπους που έχουν βιώσει δυσάρεστες εμπειρίες σχετικές με το φαγητό, όπως αλλεργικές αντιδράσεις, παλινδρόμηση, εμετούς ή επεισόδια πνιγμού.

«Η σύνδεση με την ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα, καθώς ορισμένα άτομα με ARFID έχουν επίμονους φόβους σχετικά με τη μόλυνση των τροφών ή ότι κάτι κακό θα συμβεί κατά τη διάρκεια του φαγητού, κάτι που μοιάζει αρκετά με τον τρόπο σκέψης που παρατηρείται στην OCD», σημειώνει η Ντέρικ. Ωστόσο, διευκρινίζει ότι η ARFID αποτελεί ξεχωριστή διάγνωση, καθώς η αποφυγή της τροφής προκύπτει κυρίως από αισθητηριακές ευαισθησίες, φόβο για πιθανές σωματικές συνέπειες ή μειωμένο ενδιαφέρον για το φαγητό και όχι από εμμονικές σκέψεις.

Διαβάστε: Τρώγοντας αργά το βράδυ / Πόσο επηρεάζει το βάρος μας και την υγεία μας

Σημάδια και συμπτώματα της ARFID

Πολλοί άνθρωποι περνούν περιόδους κατά τις οποίες είναι επιλεκτικοί στο φαγητό ή έχουν έντονες διατροφικές προτιμήσεις. «Η διαταραχή προκαλεί επιπτώσεις όπως διατροφικές ελλείψεις, ιατρικές επιπλοκές, έντονο άγχος ή σημαντική δυσλειτουργία στην καθημερινότητα», εξηγεί η δρ Νι. «Το βασικό χαρακτηριστικό δεν είναι απλώς η επιλεκτικότητα, αλλά ο βαθμός στον οποίο οι δυσκολίες με το φαγητό επηρεάζουν την υγεία και την ποιότητα ζωής».

Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά συμπτώματα είναι η εξαιρετικά περιορισμένη λίστα «ασφαλών» τροφών. Σύμφωνα με την Τζάνετ Λαϊντέκερ, τα άτομα με ARFID βασίζονται συνήθως σε λίγες μόνο τροφές, τις οποίες επιλέγουν με βάση συγκεκριμένες υφές, χρώματα, θερμοκρασίες ή μάρκες προϊόντων.

Οι επιπτώσεις της ARFID δεν περιορίζονται μόνο στην κατανάλωση τροφής. Σύμφωνα με τη Ντέρικ, καθημερινές καταστάσεις που περιλαμβάνουν φαγητό, όπως ένα γεύμα σε εστιατόριο, μια κοινωνική εκδήλωση ή ακόμη και το μεσημεριανό διάλειμμα στη δουλειά μπορεί να προκαλούν έντονο στρες.

Πώς γίνεται η διάγνωση;

Η διάγνωση της ARFID απαιτεί συνήθως μια ολοκληρωμένη αξιολόγηση από ψυχίατρο ή θεραπευτή. Η διαδικασία ξεκινά με μια αναλυτική συζήτηση γύρω από τις διατροφικές συνήθειες του ατόμου. Ποιες τροφές καταναλώνει ή αποφεύγει, ποιοι λόγοι κρύβονται πίσω από αυτές τις επιλογές, ποιες εμπειρίες μπορεί να προκάλεσαν ή να ενίσχυσαν την αποφυγή και πώς όλα αυτά επηρεάζουν την καθημερινότητά του.

«Το πλαίσιο έχει τεράστια σημασία, γιατί πρέπει να διαπιστωθεί ότι ο περιορισμός της τροφής δεν εξηγείται καλύτερα από κάποια άλλη κατάσταση, όπως η νευρική ανορεξία, μια σωματική ασθένεια ή πολιτισμικές διατροφικές συνήθειες», τονίζει η Ντέρικ.

Η διαδικασία περιλαμβάνει επίσης ιατρική εξέταση, με στόχο τον εντοπισμό πιθανών διατροφικών ελλείψεων, την αξιολόγηση της συνολικής υγείας και τον αποκλεισμό παθολογικών καταστάσεων που θα μπορούσαν να συμβάλλουν στις δυσκολίες σίτισης.

Αντιμετώπιση και θεραπεία της ARFID

Η καταλληλότερη θεραπευτική προσέγγιση εξαρτάται από τα αίτια που οδηγούν το άτομο στην αποφυγή συγκεκριμένων τροφών. Κάποιος που αποφεύγει τροφές λόγω αισθητηριακών ευαισθησιών μπορεί να χρειάζεται διαφορετική αντιμετώπιση από κάποιον που φοβάται τον πνιγμό, τον εμετό ή την πιθανότητα να αρρωστήσει.

Παρ’ όλα αυτά, η γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία με σταδιακή έκθεση θεωρείται μία από τις πιο αποτελεσματικές θεραπείες για την ARFID. Μέσα από μικρά, ελεγχόμενα βήματα, τα άτομα μαθαίνουν να νιώθουν μεγαλύτερη άνεση και ασφάλεια απέναντι στις τροφές που αποφεύγουν, χωρίς πίεση ή εξαναγκασμό. Η διαδικασία προσαρμόζεται στις ιδιαίτερες δυσκολίες κάθε ατόμου και στοχεύει στη σταδιακή επανένταξη των τροφών στη διατροφή του.