Δεν πρόκειται απλώς για μία ακόμη τεχνολογική επανάσταση. Για πρώτη φορά, ο άνθρωπος δημιουργεί μια μηχανή που δεν επεκτείνει μόνο τη σωματική του δύναμη, αλλά διεκδικεί να μιμηθεί τη σκέψη, τη δημιουργικότητα και την κρίση του. Τι μπορεί να κάνει σήμερα η Τεχνητή Νοημοσύνη και ποια είναι τα όρια, οι κίνδυνοι και οι μεγάλες υποσχέσεις της; Επιμέλεια αφιερώματος: Βέτα Μεγάλου, Μαριάνθη Πελεβάνη

Το «σοκ» που μπορεί να προκαλέσει η τεχνητή νοημοσύνη στην εργασία και στην οικονομία ενδέχεται να είναι απρόβλεπτο και με καταστροφικές συνέπειες. Τα σενάρια φορολόγησης, η υπερσυγκέντρωση πλούτου και οι επαγγελματικοί κλάδοι που κινδυνεύουν με εξαφάνιση αποτέλεσαν αντικείμενο «χαρτογράφησης» από κολοσσούς των χρηματοπιστωτικών  και της τεχνολογίας.

Τον περασμένο Δεκέμβριο, 50 ειδικοί συγκεντρώθηκαν στα κεντρικά γραφεία του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου (ΔΝΤ) στην Ουάσιγκτον με μια δυσοίωνη αποστολή. Προσπάθησαν να προσομοιώσουν πιθανά σενάρια για το πώς η τεχνητή νοημοσύνη θα μπορούσε να ανατρέψει την παγκόσμια οικονομία, σύμφωνα με ανάλυση του Bloomberg.

Μια ετερόκλητη ομάδα από οργανισμούς όπως η Google DeepMind, η Rand Corporation και το Συμβούλιο των Διοικητών της Ομοσπονδιακής Τράπεζας των ΗΠΑ επιχείρησε να χαρτογραφήσει και να συζητήσει τις πιθανές επιπτώσεις της ΤΝ στα φορολογικά συστήματα, στις δημόσιες δαπάνες και στο ΑΕΠ.

Αν και τα συμπεράσματα που προέκυψαν ήταν ανάμεικτα, αντανακλούσαν μια ανησυχητική συνειδητοποίηση.

Το πιο επικίνδυνο σενάριο καταστροφής λόγω της ΤΝ ίσως να μην περιλαμβάνει «δολοφονικά» ρομπότ ή υπολογιστές με συνείδηση. Αντίθετα, το τέλος της οικονομίας όπως τη γνωρίζουμε, ενδέχεται να προκληθεί από τη διάβρωση των εσόδων από τη φορολογία εισοδήματος.

Η λογική πίσω από την περίπλοκη εξίσωση

Από την Πρώτη Βιομηχανική Επανάσταση, όταν οι αγρότες εκδιώχθηκαν από τη γη τους, τα κράτη βασίζονται στη φορολόγηση των μισθών για να επιβιώνουν. Σύμφωνα με τη Rand, το 66% των εσόδων των ΗΠΑ το 2024 προήλθε είτε από φόρους φυσικών προσώπων, είτε από φόρους μισθοδοσίας που συνδέονται άμεσα με την εργασία. Ακόμη και στην Αυστραλία, όπου οι εξαγωγές φυσικών πόρων δημιουργούν τεράστιο πλούτο, ο φόρος εισοδήματος φυσικών προσώπων αντιπροσωπεύει σχεδόν το 50% των εσόδων της ομοσπονδιακής κυβέρνησης.

Η ΤΝ ήδη απειλεί να εξαφανίσει ολόκληρες κατηγορίες εργασίας γραφείου σε όλο τον κόσμο. Ο διευθύνων σύμβουλος της Standard Chartered Plc, Bill Winters, ζήτησε συγγνώμη αφού αποκάλυψε σχέδιο αντικατάστασης μέρους του «ανθρώπινου κεφαλαίου χαμηλότερης αξίας» με ΤΝ. Αντίστοιχα, ανταγωνιστές όπως η HSBC Holdings Plc και μεγάλες εταιρείες σε ολόκληρο τον κόσμο εξετάζουν περικοπές προσωπικού λόγω της τεχνολογίας.

Ο κλάδος που κινδυνεύει να «εξαφανιστεί»

Ακόμη και ο προγραμματισμός υπολογιστών, που κάποτε θεωρούνταν η πλέον ασφαλής επαγγελματική επιλογή, είναι πλέον το επάγγελμα με τη μεγαλύτερη «έκθεση» στην ΤΝ, σύμφωνα με μελέτη της Anthropic PBC. Πρόκειται για ένα επάγγελμα στο οποίο ο μισθός ήταν σχεδόν διπλάσιος από τον εθνικό μέσο όρο των ΗΠΑ το 2024.

Καθώς όλο και περισσότερες καλά αμειβόμενες θέσεις εργασίας εξαφανίζονται, ακόμη και μια σχετικά μικρή αύξηση της ανεργίας θα μπορούσε να έχει δυσανάλογα μεγάλο αντίκτυπο στην οικονομία, καθώς τα φορολογικά έσοδα θα μειωθούν ακριβώς τη στιγμή που θα αυξάνονται οι δαπάνες για υπηρεσίες όπως τα επιδόματα ανεργίας, η εκπαίδευση και η αστυνόμευση.

Με λίγα λόγια, η μείωση των εσόδων, η αύξηση των δαπανών και η αβεβαιότητα θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε δεκαετίες αστάθειας, αρκετές ώστε να καταρρεύσουν οικονομικά κράτη και κυβερνήσεις.

• Διαβάστε: Meta / Κατηγορείται ότι αξιοποίησε AI για να απολύσει εργαζόμενους με προβλήματα υγείας

Η σαρωτική δύναμη της τεχνολογίας

Η ειρωνεία της «επανάστασης» της ΤΝ είναι ότι οι υποστηρικτές της συχνά επικαλούνται τη Βιομηχανική Επανάσταση που ξεκίνησε στα τέλη του 18ου αιώνα, χωρίς όμως να αναφέρουν τις δεκαετίες πολιτικής αναταραχής που ακολούθησαν.

Ο κόσμος συγκλονίστηκε από κοινωνικές εξεγέρσεις, όχι εξαιτίας των ίδιων των τεχνολογικών ανακαλύψεων, αλλά επειδή οι αγορές μεταβλήθηκαν ταχύτερα από όσο μπορούσαν να προβλέψουν οι κυβερνήσεις.

Από τους Άθλιους του Ουγκό στο σήμερα

Μεταξύ 1801 και 1841, η παραγωγικότητα ανά εργαζόμενο στη Βρετανία εκτοξεύθηκε χάρη σε τεχνολογίες όπως η ατμομηχανή. Ωστόσο, οι πραγματικοί μισθοί παρέμειναν στάσιμοι και οι συνθήκες διαβίωσης επιδεινώθηκαν.

Αρκεί να σκεφτεί κανείς τη φτώχεια που απεικονίζεται στους Άθλιους του Ουγκό και τα πτωχοκομεία της βικτωριανής Αγγλίας του Τσαρλς Ντίκενς. Σε όλη την Ευρώπη, δημιουργήθηκε μια τάξη οικονομικά επισφαλώς εργαζόμενων, των οποίων οι διαμαρτυρίες συχνά ξεπερνούσαν την ικανότητα των κυβερνήσεων να τις ελέγξουν.

Αυτή τη φορά, η οικονομία μπορεί να βρεθεί αντιμέτωπη με τεράστιες προκλήσεις. Στις ανεπτυγμένες οικονομίες, οι μισθοί των εργαζομένων γραφείου αποφέρουν δυσανάλογα μεγάλο μέρος των δημόσιων εσόδων. Ακόμη και περιορισμένος αριθμός απολύσεων θα μπορούσε να δημιουργήσει πολύ μεγαλύτερες «τρύπες» στους δημόσιους προϋπολογισμούς απ’ ότι μπορεί να προβλέψει κανείς.

Οι δύο αντικρουόμενες αφηγήσεις, ότι η ΤΝ θα καταστρέψει θέσεις εργασίας αλλά και ότι θα δημιουργήσει νέες, μπορούν να είναι ταυτόχρονα αληθείς. Όπως η Βιομηχανική Επανάσταση ξεπέρασε τελικά το κίνημα των Λουδιτών, έτσι και η ΤΝ έχει τεράστιες δυνατότητες να αυξήσει την παραγωγικότητα, να βελτιώσει το βιοτικό επίπεδο και να παρατείνει το προσδόκιμο ζωής παγκοσμίως.

Από το σήμερα στη νέα «κανονικότητα»

Το πρόβλημα βρίσκεται στο πολυετές χάσμα ανάμεσα στο σήμερα και στη νέα κανονικότητα. Αυτή η αβεβαιότητα εντείνει τους υπαρξιακούς φόβους γονέων, ανθρώπων που αναζητούν εργασία, αλλά και πολιτικών ηγετών, οι οποίοι δεν έχουν σαφή εικόνα για το τι πρέπει να μάθουν οι άνθρωποι ώστε να προετοιμαστούν κατάλληλα.

Όπως ήταν αδύνατο να περιγράψει κανείς σε έναν υφαντουργό το 1790 τι θα συνέβαινε ενόψει της εμφάνισης των ραπτομηχανών Singer τη δεκαετία του 1850, έτσι και σήμερα ελάχιστοι μπορούν να προβλέψουν με βεβαιότητα ποιες δεξιότητες θα αποδειχθούν πολύτιμες ή ποια νέα επαγγέλματα θα δημιουργήσει η ΤΝ όσο εξαπλώνεται.

«Δεν πρόκειται για μια κατάσταση με μικρά κόστη μετάβασης στα οποία μπορεί κανείς να επανεκπαιδεύσει τους ανθρώπους μέσα σε τρία χρόνια», λέει ο οικονομολόγος του Πανεπιστημίου της Βιρτζίνια, Lee Lockwood στο Bloomberg. «Είναι ένα τεράστιο, τεράστιο ζήτημα».

Το μεγάλο όραμα και φόβοι για ανεργία

Πολλοί ιδρυτές τεχνολογικών εταιρειών είχαν οραματιστεί τρόπους για να αντισταθμίσουν την κοινωνική ανισότητα, όπως ρομπότ, καθολικό βασικό εισόδημα και αφθονία παραγωγικότητας που θα εξαφάνιζε τη φτώχεια. Όμως ελάχιστοι μπορούσαν πραγματικά να εξηγήσουν πώς θα χρηματοδοτούνταν όλα αυτά τα σχέδια εξαρχής ή τι θα γινόταν με το φορολογικό κενό που αναμένεται να δημιουργήσει η ΤΝ.

Τα επόμενα χρόνια, η ανεργία που προκαλείται ή που ενδέχεται να προκληθεί από την τεχνητή νοημοσύνη έγινε μόνιμο θέμα επαγγελματικών και κοινωνικών συζητήσεων.

Από αυτές τις συνομιλίες, έγινε σαφές ότι οι πλουσιότεροι και ισχυρότεροι άνθρωποι του κόσμου έχουν ελάχιστη ιδέα για το πώς θα αντιμετωπιστεί το επερχόμενο φορολογικό έλλειμμα, ακόμη κι όταν ορισμένοι προτείνουν πρόσθετες δαπάνες, όπως ένα καθολικό βασικό (ή ακόμη και «υψηλό») εισόδημα.

Τα δύο σενάρια

Στην Ουάσιγκτον, η προσομοίωση του ΔΝΤ βασίστηκε σε δύο θεωρητικά σενάρια.

Το πρώτο σενάριο προέβλεπε άνιση εξάπλωση της ΤΝ, καθώς οι κοινωνικές αντιδράσεις, η αυστηρότερη ρύθμιση και τα προγράμματα προστασίας της εργασίας θα επιβράδυναν την εξάπλωση της τεχνολογίας.

Το δεύτερο, που ονομάστηκε «ανεξέλεγκτη διάχυση», περιέγραφε έναν κόσμο όπου η ΤΝ κυριαρχείται από έναν μικρό αριθμό τεχνολογικών κολοσσών και χρησιμοποιείται για την εκτέλεση τεράστιου εύρους εργασιών με ελάχιστη ανθρώπινη συμμετοχή. Αν συμβεί αυτό, το σύστημα θα δυσκολεύεται να διατηρηθεί γιατί η διάβρωση των φορολογικών εσόδων γίνεται πολύ δυσκολότερο να αντιμετωπιστεί και πλήττει περισσότερο τις χώρες που καταναλώνουν, αντί να παράγουν, υπηρεσίες ΤΝ, δηλαδή σχεδόν όλες, εκτός από τις ΗΠΑ και την Κίνα.

Οικονομολόγοι και ακαδημαϊκοί έχουν προτείνει πολλές λύσεις για την αντιμετώπιση αυτού του προβλήματος, οι περισσότερες από τις οποίες βασίζονται στην αύξηση ή την αναμόρφωση της φορολογίας. Οι προτάσεις αυτές χωρίζονται γενικά σε τέσσερις κατηγορίες. Αύξηση της φορολόγησης του πλούτου ή της πολυτέλειας, αύξηση των φόρων κατανάλωσης, αύξηση της φορολογίας των επιχειρήσεων ή επιβολή ενός ειδικού φόρου στα «AI tokens» ή στην υπολογιστική ισχύ που καταναλώνει η ΤΝ.

Όλες επιδιώκουν, με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, να αντικαταστήσουν τα χαμένα φορολογικά έσοδα με πόρους που θα προέρχονται από εκείνους που αναμένεται να ωφεληθούν περισσότερο από τη μαζική εξάπλωση της τεχνητής νοημοσύνης.

Μια ερευνητική εργασία του National Bureau of Economic Research από τους Anton Korinek και Lee Lockwood, με τίτλο «Δημόσια Οικονομικά στην Εποχή της ΤΝ», πρότεινε ως αρχική λύση έναν γενικό φόρο κατανάλωσης, ώστε να διατηρηθεί η χρηματοδότηση των κρατών μέχρι να εφαρμοστούν πιο μόνιμα μέτρα.

Ακόμη κι αν οι πλούσιοι της εποχής της ΤΝ περιορίσουν τη φορολογία τους μεταφέροντας την έδρα τους σε φορολογικούς παραδείσους όπως το Ντουμπάι ή η Σιγκαπούρη, θα συνεχίσουν να καταναλώνουν αγαθά και υπηρεσίες πολυτελείας. Οι υψηλότεροι φόροι κατανάλωσης θα μπορούσαν να αποσπάσουν τουλάχιστον ένα μέρος αυτής της οικονομικής δραστηριότητας.

Η φορολόγηση του πλούτου

Ωστόσο, κάθε αύξηση φόρων συναντά το ίδιο θεμελιώδες εμπόδιο. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, ακόμη και η πρόταση για φόρο στα πλούσια κοινωνικά στρώματα μπορεί να προκαλέσει εκστρατείες αντίδρασης χρηματοδοτούμενες από δισεκατομμυριούχους και να οδηγήσει εύπορους κατοίκους να μετακομίσουν από πολιτείες όπως η Καλιφόρνια και η Νέα Υόρκη στη Φλόριντα, τη Νεβάδα ή ακόμη και στην Αργεντινή. Η Γαλλία απέτυχε να θεσπίσει φόρο πλούτου που θα επέβαλλε συντελεστή 2% σε περιουσίες άνω των 100 εκατομμυρίων ευρώ.

Ακόμη και η σχετικά μικρή αύξηση του Φόρου Αγαθών και Υπηρεσιών στη Σιγκαπούρη στο 9% προκάλεσε έντονες αντιδράσεις, παρά το γεγονός ότι το κυβερνών κόμμα βρίσκεται στην εξουσία αδιάλειπτα από το 1959.

Οικονομολόγοι εκτιμούν ότι για να αντικατασταθούν τα έσοδα από τον φόρο εισοδήματος σε μια χώρα όπως οι ΗΠΑ θα απαιτούνταν φόρος κατανάλωσης περίπου 33%, ποσοστό που θα έκανε πολλούς πολιτικούς, να φρίξουν από απόγνωση.

Επιβάρυνση για τους εργαζόμενες, απαλλαγές για τις πολυεθνικές

Τα υψηλότερα έσοδα από τη φορολογία των επιχειρήσεων θα αντιστάθμιζαν εν μέρει τη μείωση των εσόδων από τον φόρο εισοδήματος. Ωστόσο, όπως επισημαίνουν πολλοί οικονομολόγοι, είναι πολύ πιο εύκολο να φορολογούνται φυσικά πρόσωπα και μισθωτοί παρά οι πολυεθνικές εταιρείες, οι οποίες συμβουλεύονται στρατιές ειδικών για τη φορολογική βελτιστοποίηση. Χρειάστηκαν δεκαετίες για να συμφωνήσουν οι περισσότερες χώρες σε έναν παγκόσμιο ελάχιστο εταιρικό φορολογικό συντελεστή 15%. Αντίθετα, ο μέσος εργαζόμενος στις χώρες του ΟΟΣΑ επιβαρύνεται με συνολική φορολογική επιβάρυνση («tax wedge») ύψους 35,1%.

«Η μετατόπιση της φορολόγησης από την εργασία στο κεφάλαιο μέσω υψηλότερων εταιρικών φόρων μπορεί να αντισταθμίσει αυτές τις απώλειες μόνο εν μέρει, λόγω της κινητικότητας του κεφαλαίου, της συγκέντρωσης της αγοράς και του διεθνούς φορολογικού ανταγωνισμού», ανέφερε το ΔΝΤ.

Φόρος και στη χρήση τεχνολογίας;

Πολλοί ειδικοί προτείνουν μια τεχνολογικά προσανατολισμένη προσέγγιση. Μια εργασία του Μαρτίου, συνυπογεγραμμένη από τον Lucas Irwin, υποψήφιο διδάκτορα στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, πρότεινε τη δημιουργία ενός «φόρου στα AI tokens». Η ιδέα είναι να παρακολουθούνται οι χρήστες προηγμένων μοντέλων τεχνητής νοημοσύνης σε επίπεδο κέντρων δεδομένων (data centers), να εισπράττονται φόροι από τους παρόχους και στη συνέχεια τα έσοδα να αποδίδονται στις αντίστοιχες εθνικές φορολογικές αρχές. Άλλοι προτείνουν φόρο επί της υπολογιστικής ισχύος («compute tax»).

Τέτοιες ιδέες παρουσιάζουν ενδιαφέρον, αλλά ενδέχεται να επιβραδύνουν την καινοτομία ή να αποδειχθούν δύσκολες στην εφαρμογή. Η πρόταση του Irwin, για παράδειγμα, θα απαιτούσε παγκόσμιες συμφωνίες -ακόμη και μεταξύ Κίνας και Ηνωμένων Πολιτειών – καθώς και αυστηρή επιβολή των κανόνων, ώστε οι τεχνολογικοί κολοσσοί να μην μεταφέρουν περισσότερη επεξεργασία δεδομένων σε χώρες που δεν συμμετέχουν στο σύστημα. Αν οι φορολογικοί συντελεστές διαφέρουν από αγορά σε αγορά, οι χρήστες θα μπορούσαν επίσης να αποκρύπτουν την πραγματική τοποθεσία τους χρησιμοποιώντας VPN, ώστε να εκμεταλλεύονται χαμηλότερους συντελεστές.

Αν μάλιστα το μεγαλύτερο μέρος της χρήσης της τεχνητής νοημοσύνης μεταφερθεί από το υπολογιστικό νέφος (cloud) σε μοντέλα που λειτουργούν απευθείας στις συσκευές των χρηστών τότε η εφαρμογή ενός τέτοιου φόρου θα γίνει ακόμη δυσκολότερη.

Ορισμένοι Αμερικανοί νομοθέτες έχουν προτείνει πιο άμεση λύση. Τα κράτη να αποκτήσουν μερίδια συμμετοχής ή ακόμη και να κρατικοποιήσουν εν μέρει τις μεγάλες εταιρείες τεχνητής νοημοσύνης, ώστε να συμμετέχουν και στα μελλοντικά κέρδη.

Συστήματα ανεπαρκή για την πρόκληση της ΑΙ

Ύστερα από δύο ημέρες διαλέξεων, παρουσιάσεων και συζητήσεων, οι έξι ομάδες του ΔΝΤ συγκεντρώθηκαν για να παρουσιάσουν τα συμπεράσματά τους.

Το βασικό συμπέρασμα ήταν ότι τα σημερινά εργαλεία παρακολούθησης και διαχείρισης της παγκόσμιας οικονομίας ενδέχεται να αποδειχθούν τραγικά ανεπαρκή απέναντι σε όσα έρχονται.

Είναι σημαντικό να επισημανθεί ότι θα χρειαστούν νέα συστήματα που θα παρακολουθούν σε πραγματικό χρόνο τον αντίκτυπο της τεχνητής νοημοσύνης στην απασχόληση. Αν το σοκ εκδηλωθεί, μπορεί να εμφανιστεί με τρόπους που κανείς σήμερα δεν μπορεί να προβλέψει, απαιτώντας ταχύτατες παρεμβάσεις από κυβερνήσεις, τράπεζες και ρυθμιστικές αρχές. Οι χώρες θα πρέπει να προετοιμαστούν ώστε να συνεργαστούν μεταξύ τους.

«Η τεχνητή νοημοσύνη πρέπει να αντιμετωπιστεί ως μια πρωτοφανής μακροοικονομική μετάβαση και όχι ως ένα συνηθισμένο τεχνολογικό σοκ», κατέληξε το ΔΝΤ, προσθέτοντας ότι ο συντονισμός των κυβερνήσεων και η ευρεία κοινωνική συναίνεση θα είναι καθοριστικοί για να αποφευχθεί είτε μια οικονομική κατάρρευση, είτε η παγίωση μακροχρόνιων ανισοτήτων.

«Η τεχνητή νοημοσύνη προσφέρει τεράστια δυνητικά οφέλη, αλλά η μετάβαση θα δοκιμάσει τα δημοσιονομικά και νομισματικά πλαίσια, τη χρηματοπιστωτική σταθερότητα και την κοινωνική συνοχή».