Λογαριασμοί στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης με διασυνδέσεις με τη Ρωσία και, σε ορισμένες περιπτώσεις, με τον ρωσικό στρατιωτικό μηχανισμό, φέρονται να συνέβαλαν στη μαζική διάδοση ακροδεξιών και αντιμεταναστευτικών αφηγημάτων τις ημέρες που ακολούθησαν τη μεγάλη εισροή μεταναστών στη Θέουτα, όπως αναφέρει η Guardian.

Σύμφωνα με ανάλυση της ομάδας καταπολέμησης της παραπληροφόρησης 411, οι συγκεκριμένοι λογαριασμοί έφτασαν σε περισσότερους από 500.000 χρήστες, ενώ το περιεχόμενο που διακινήθηκε γύρω από την κρίση συγκέντρωσε συνολικά περισσότερες από 720.000 προβολές μέσα σε μόλις έξι ώρες την 1η Αυγούστου.

Η 411 εξέτασε περίπου 4,5 εκατομμύρια αναρτήσεις στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και εντόπισε ένα ιδιαίτερα γρήγορο και συντονισμένο κύμα αναπαραγωγής παρόμοιων μηνυμάτων, τα οποία παρουσίαζαν τις μεταναστευτικές ροές ως οργανωμένη «επίθεση» και άφηναν αιχμές ότι οι Αρχές είτε είχαν αποτύχει είτε συνέδραμαν σκόπιμα στην εξέλιξη της κρίσης.

Σε αρκετές περιπτώσεις, τα αφηγήματα αυτά συνοδεύονταν από ισλαμοφοβικές ή αντισημιτικές θεωρίες συνωμοσίας.

Η παραπληροφόρηση εξαπλώθηκε σε επτά γλώσσες

Η διαδικτυακή εκστρατεία άρχισε την 1η Αυγούστου, μία ημέρα μετά τη νύχτα κατά την οποία δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι φέρονται να επιχείρησαν να περάσουν από το Μαρόκο στον ισπανικό θύλακα της Θέουτα.

Το επεισόδιο αποτέλεσε μέρος μιας ευρύτερης, πολυήμερης κρίσης, κατά τη διάρκεια της οποίας εκτιμάται ότι περίπου 72.000 μετανάστες πέρασαν στη μικρή ισπανική επικράτεια στη βόρεια Αφρική. Η συντριπτική πλειονότητα επέστρεψε σύντομα στο Μαρόκο.

Σύμφωνα με την 411, τα ίδια ή παρόμοια μηνύματα μεταφράστηκαν και διαδόθηκαν ταχύτατα σε επτά διαφορετικές γλώσσες.

Η ένταση και η ταχύτητα της διάδοσης θεωρούνται από τους ειδικούς ιδιαίτερα σημαντικές, επειδή υποδηλώνουν ότι τα δίκτυα παραπληροφόρησης στην Ευρώπη έχουν γίνει πιο οργανωμένα και αποτελεσματικά σε σύγκριση με πριν από μερικά χρόνια.

Ο Σαμάν Ναζάρι, επικεφαλής ερευνητής της μη κερδοσκοπικής οργάνωσης Alliance4Europe, με έδρα τις Βρυξέλλες, ανέφερε:

«Το βλέπουμε επανειλημμένα σε ολόκληρη την Ευρώπη και το βρίσκουμε ιδιαίτερα ενδιαφέρον. Φαίνεται ότι υπάρχει κάποιου είδους μηχανισμός ή δομή».

Και πρόσθεσε: «Βλέπουμε πλέον αρκετά συχνά τέτοιου είδους κλιμακώσεις να συμβαίνουν σε ολόκληρη την Ευρώπη όταν εκδηλώνονται αντίστοιχες κρίσεις. Είναι υπερβολικά μεγάλη σύμπτωση για να πρόκειται απλώς για αυθόρμητη εκμετάλλευση της συγκυρίας».

Από το Rybar στο δίκτυο Pravda

Ένα από τα σημεία εκκίνησης του κύματος προπαγάνδας ήταν, σύμφωνα με την ανάλυση, το κανάλι Rybar στο Telegram, το οποίο έχει συνδεθεί με τις ρωσικές υπηρεσίες πληροφοριών. Η εταιρεία στην οποία ανήκει το Rybar έχει ήδη βρεθεί αντιμέτωπη με ευρωπαϊκές κυρώσεις.

Οι αναρτήσεις του Rybar αναπαράχθηκαν στη συνέχεια από ένα δίκτυο λογαριασμών που λειτουργούσαν ως «αναμεταδότες», ενισχύοντας σημαντικά την απήχησή τους.

Μεταξύ αυτών εντοπίστηκαν λογαριασμοί που συνδέονται με το δίκτυο Pravda, έναν μηχανισμό διάδοσης φιλοκρεμλινικής προπαγάνδας σε διεθνές επίπεδο.

Οι ειδικοί εκτιμούν ότι το συγκεκριμένο οικοσύστημα λειτουργεί ως πολλαπλασιαστής: ένα μήνυμα μπορεί να περάσει γρήγορα από έναν αρχικό λογαριασμό σε δεκάδες ή εκατοντάδες άλλους και στη συνέχεια να εξαπλωθεί σε διαφορετικές χώρες και γλώσσες.

Ο επικεφαλής ερευνητής της 411, Νεντ Μέντεζ, παρομοίασε το σύστημα με μια «πολύ συγκεκριμένη και οργανωμένη λεωφόρο πληροφοριών».

«Αν ένα κομμάτι περιεχομένου ή παραπληροφόρησης μπει σε αυτή την προνομιακή λεωφόρο, θα λάβει βαθμό ενίσχυσης και προβολής στον οποίο άλλα είδη περιεχομένου δεν έχουν πρόσβαση», εξήγησε.

Κάλεσμα ακροδεξιών για «περιπολίες»

Την ίδια ώρα, ακροδεξιοί λογαριασμοί καλούσαν εθνικιστικές ομάδες να συγκεντρωθούν στη Θέουτα και να πραγματοποιήσουν «περιπολίες» γύρω από επιχειρήσεις και κατοικίες.

Ορισμένες από αυτές τις αναρτήσεις έδιναν την εντύπωση ότι υπήρχε συντονισμός μεταξύ διαφορετικών ομάδων.

Η κινητοποίηση δεν έμεινε μόνο στο διαδίκτυο. Σύμφωνα με την 411, μέσα σε λίγες ημέρες εθνικιστικές ομάδες είχαν ήδη εμφανιστεί στην κεντρική πλατεία της Θέουτα.

Αυτό αποτελεί, κατά τους ερευνητές, σημαντική διαφοροποίηση σε σχέση με την αντίστοιχη μεταναστευτική κρίση του Μαΐου του 2021, όταν περίπου 8.000 άνθρωποι πέρασαν από το Μαρόκο στον ισπανικό θύλακα.

Και τότε είχαν κυκλοφορήσει παρόμοια ακροδεξιά καλέσματα, όμως η κινητοποίηση χρειάστηκε πολύ περισσότερο χρόνο για να αποκτήσει πραγματική παρουσία στον δρόμο.

Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης επηρέασαν και τις ίδιες τις διελεύσεις

Η διαδικτυακή δραστηριότητα δεν περιορίστηκε, ωστόσο, μόνο στην ακροδεξιά αντίδραση.

Σύμφωνα με αναφορές, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έπαιξαν σημαντικό ρόλο και στην ίδια την έναρξη της μεταναστευτικής κίνησης. Φήμες που κυκλοφόρησαν στο διαδίκτυο έπεισαν αρκετούς νεαρούς Μαροκινούς ότι τα σύνορα είχαν ανοίξει, ενώ σε άλλες αναρτήσεις ανταλλάσσονταν πληροφορίες και συμβουλές για το πώς θα μπορούσαν να φτάσουν στη Θέουτα.

Η έρευνα της 411 επιβεβαίωσε ότι υπήρχε εκτεταμένη επικοινωνία μεταξύ πιθανών μεταναστών σχετικά με τη διαδρομή και την οργάνωση της διέλευσης.

Η εικόνα, όμως, σε αυτή την περίπτωση ήταν διαφορετική από εκείνη της συντονισμένης παραπληροφόρησης.

Οι συνομιλίες φαίνεται να προέρχονταν κυρίως από μικρούς, ανώνυμους λογαριασμούς μεμονωμένων χρηστών, ιδιαίτερα στα σχόλια κάτω από βίντεο που είχαν γίνει viral. Οι ερευνητές δεν εντόπισαν ένα συγκεκριμένο, κεντρικό κανάλι ή οργανωμένο «στρατολόγο» που να καθοδηγεί τις μετακινήσεις.

Με άλλα λόγια, η ανταλλαγή πληροφοριών μεταξύ των ίδιων των μεταναστών φαίνεται να ήταν σε μεγάλο βαθμό αυθόρμητη, σε αντίθεση με τα ακροδεξιά αφηγήματα, όπου εντοπίστηκαν σαφέστερες δομές ενίσχυσης και αναμετάδοσης.

«Ο πραγματικός κίνδυνος είναι ο μηχανισμός που έχει ήδη στηθεί»

Για τους ερευνητές, το σημαντικότερο εύρημα δεν αφορά μόνο όσα συνέβησαν στη Θέουτα, αλλά το γεγονός ότι τα ίδια δίκτυα μπορούν να ενεργοποιηθούν ξανά σε οποιαδήποτε νέα κρίση.

Η 411 καταλήγει στην ανάλυσή της: «Αυτός ο μηχανισμός είναι το πραγματικά ανησυχητικό στοιχείο, περισσότερο από τη συγκεκριμένη κρίση. Την επόμενη φορά που θα υπάρξει ένα περιστατικό στα σύνορα οπουδήποτε στη Μεσόγειο, τα ίδια δίκτυα αναμετάδοσης θα βρίσκονται ήδη στη θέση τους, έτοιμα να το αναλάβουν και να το διαδώσουν ξανά».

Η υπόθεση της Θέουτα αναδεικνύει έτσι μια δεύτερη διάσταση της μεταναστευτικής κρίσης: πέρα από όσα συμβαίνουν στα ίδια τα σύνορα, εξελίσσεται ταυτόχρονα και μια μάχη πληροφορίας, στην οποία οργανωμένα δίκτυα μπορούν μέσα σε λίγες ώρες να μετατρέψουν ένα πραγματικό γεγονός σε υλικό για πολιτική πόλωση, θεωρίες συνωμοσίας και κινητοποίηση ακραίων ομάδων.