Η απουσία μαζικής εξέγερσης στη Ρωσία συχνά εξηγείται με τον όρο της «αποπολιτικοποίησης» των πολιτών.

Ωστόσο, η νέα μελέτη του ανθρωπολόγου Τζέρεμι Μόρις Everyday Politics in Russia: From Resentment to Rebellion δείχνει πως η εργατική τάξη δεν είναι απαθής. Οι εργαζόμενοι ακφράζουν έντονη πολιτική δυσαρέσκεια, κυρίως μια βαθιά απογοήτευση και μια αγανάκτηση απέναντι σε ένα μέλλον που αισθάνονται ότι τους έχει κλαπεί.

Από τον σοβιετικό συλλογικό ορίζοντα στον νεοφιλελεύθερο κατακερματισμό

Η κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης και η μετάβαση στον καπιταλισμό σήμαναν την απώλεια ενός συλλογικού σχεδίου ζωής. Το σοβιετικό σύστημα, παρά τις αντιφάσεις του, προσέφερε ένα όραμα συλλογικής προόδου και κοινωνικής συνοχής. Η νεοφιλελεύθερη αναδιάρθρωση της δεκαετίας του ’90 έφερε αντίθετα απορρύθμιση, άνιση κατανομή πλούτου και διάλυση του κοινωνικού κράτους.

Ο Μόρις επισημαίνει ότι αυτή η μετάβαση δεν έγινε αντιληπτή ως «τραύμα» αλλά ως μια διαρκής, δομική αντίφαση: το κράτος που προέκυψε ήταν αρκετά ισχυρό για να καταστέλλει, αλλά πολύ αδύναμο για να φροντίζει. Στην καθημερινότητα, οι πολίτες βρέθηκαν να παλεύουν ανάμεσα στην κυριαρχία της αγοράς και στην αόριστη, αλλά επίμονη ανάγκη για κοινωνική αλληλεγγύη.

Το «ressentiment» ως πολιτικό συναίσθημα

Ο συγγραφέας απορρίπτει την έννοια της «αποπολιτικοποίησης» και εισάγει την έννοια του «ressentiment»: ένα αίσθημα πληγής για την απουσία κοινωνικών δυνατοτήτων, μια επιθυμία για κάτι που λείπει αλλά είναι απολύτως αναγκαίο. Αυτή η αίσθηση, βαθιά ριζωμένη στις εμπειρίες της εργατικής τάξης, διαμορφώνει την καθημερινή πολιτική στάση των Ρώσων.

Δεν πρόκειται για νοσταλγία προς το σοβιετικό παρελθόν, αλλά για μια σιωπηρή κριτική προς το παρόν. Η «σοβιετική κληρονομιά» λειτουργεί ως μέτρο σύγκρισης: οι πολίτες βλέπουν καθημερινά πόσο υστερεί η σημερινή νεοφιλελεύθερη πραγματικότητα σε σχέση με τις υποσχέσεις για κοινωνική δικαιοσύνη και συλλογική πρόοδο.

Ο Μόρις δεν αναζητά απαντήσεις που θα έδιναν  διαδηλώσεις ή θεσμοθετημένες μορφές αντίστασης. Εστιάζει στη μικροπολιτική της καθημερινότητας: τις μικρές πρακτικές μέσω των οποίων οι πολίτες αναδιοργανώνουν τη ζωή τους, βρίσκουν νέες μορφές αλληλεγγύης και δημιουργούν δίκτυα αντίστασης μέσα στην καταστολή.

Σε αυτές τις πρακτικές περιλαμβάνονται η επαναχρησιμοποίηση, η αυτοσχέδια παραγωγή, οι άτυπες μορφές εργασίας και οι κοινότητες που ανασχηματίζονται παρά τις πιέσεις του κράτους. Αυτές οι πρακτικές δεν είναι «υψηλή  πολιτική» αλλά δείχνουν πώς η κοινωνία δεν μένει παθητική.

Η εργατική τάξη απέναντι στον πόλεμο

Μέσα από τις αφηγήσεις που καταγράφει ο Μόρις, φαίνεται ότι οι αντιδράσεις των πολιτών στον πόλεμο κατά της Ουκρανίας δεν εκφράζονται απλώς  με ένα υπέρ ή κατά. Οι περισσότεροι δεν εντάσσονται σε επίσημα κινήματα αλλά ζουν την καθημερινότητα με μια αίσθηση προοπτικής που έχει κλείσει. Η γενιά των νέων εργαζομένων μεγαλώνει σε ένα περιβάλλον χωρίς κοινωνική άνοδο, εγκλωβισμένη σε ένα «κρατικά οργανωμένο αδιέξοδο».

Η μεγάλη συμβολή του Μόρις είναι ότι απομακρύνεται από την αντίληψη της «ρωσικής ιδιαιτερότητας». Δείχνει ότι τα φαινόμενα που χαρακτηρίζουν τη σύγχρονη Ρωσία – συγκέντρωση πλούτου, κοινωνικός αποκλεισμός, ενίσχυση της ασφάλειας εις βάρος του κοινωνικού κράτους – δεν είναι απλώς προϊόντα της ιστορίας της χώρας, αλλά τμήματα της παγκόσμιας νεοφιλελεύθερης αναδιάρθρωσης.

Η Ρωσία, έτσι, δεν είναι ένα απομεινάρι του παρελθόντος, αλλά ένας καθρέφτης πιθανών μελλοντικών εξελίξεων: δείχνει πώς η συνύπαρξη νεοφιλελευθερισμού και αυταρχισμού μπορεί να διαμορφώσει κοινωνίες απογοητευμένες, κατακερματισμένες αλλά όχι άνευρες.

Η μελέτη του Μόρις φωτίζει τις φωνές της εργατικής τάξης, που σπάνια ακούγονται εκτός Ρωσίας. Αυτές οι φωνές εκφράζουν όχι μόνο δυσαρέσκεια αλλά και μια κρυφή ελπίδα για συλλογικότητα, μια αίσθηση ότι «κάτι λείπει» από την κοινωνία τους. Το «ressentiment» που περιγράφει δεν είναι παθητικότητα, αλλά ένα υπόγειο ρεύμα που ενδέχεται, κάποια στιγμή, να πάρει μορφή αντίστασης.

Η Ρωσία δεν είναι μια χώρα χωρίς πολιτική ζωή· είναι μια κοινωνία όπου η πολιτική ξεδιπλώνεται σε μικρές, καθημερινές πράξεις, σε σιωπηρές συγκρίσεις με το παρελθόν και σε μια διαρκή, ανεκπλήρωτη επιθυμία για ένα καλύτερο μέλλον.

Πηγή: Jacobin