Ο Καρλ Μαρξ παραμένει, ακόμη και στον 21ο αιώνα, κεντρική μορφή πολιτικής και θεωρητικής σκέψης, διαψεύδοντας τις διαχρονικές προβλέψεις ότι οι ιδέες του θα ξεπεραστούν.

Η παρουσία του είναι αισθητή σε ακαδημαϊκά συνέδρια και σε σύγχρονα έργα, όπως το πρόσφατο βιβλίο «Στη σκιά του Μαρξ» του Σέσαρ Ρεντουέλες . Ο Ρεντουέλες υπογραμμίζει ότι ο μαρξισμός δεν έχει χάσει την αξία του, καθώς εξακολουθεί να αμφισβητεί την αντίληψη πως οι οικονομικές κρίσεις και οι ταξικές συγκρούσεις ανήκουν στο παρελθόν .

Η φιλόσοφος Κλάρα Ράμας συμπληρώνει ότι η σκέψη του Μαρξ προσφέρει απαντήσεις στη συνεχιζόμενη κρίση του καπιταλισμού σε πολιτικό, κοινωνικό και οικολογικό επίπεδο . Το 2023, ο Μαρξ αναδείχθηκε ως ο σημαντικότερος στοχαστής για τη σύγχρονη αριστερά, με την Τζούντιθ Μπάτλερ στη δεύτερη θέση.

Διαβάστε: Έργα και κείμενα του Μαρξ σε μια σημαντική ελληνική έκδοση

Η «Νέα Ανάγνωση του Μαρξ» επιδιώκει να απομακρυνθεί από τον δογματικό μαρξισμό, αντιμετωπίζοντας τα έργα του ως ανοιχτή σε επεξεργασία θεωρία. Κεντρικό στοιχείο είναι η απόρριψη του ιστορικού ντετερμινισμού: η κατάρρευση του καπιταλισμού δεν θα προκύψει αυτόματα, αλλά μόνο από συνειδητή ανθρώπινη δράση

Ο καθηγητής Μίχαελ Χάινριχ εντοπίζει τρεις θεμελιώδεις ιδέες του Μαρξ: η αξία προέρχεται από την ανθρώπινη εργασία, ο στόχος της παραγωγής είναι το κέρδος – με την κάλυψη αναγκών ως παράπλευρη συνέπεια – και η καπιταλιστική ανάπτυξη είναι εγγενώς ασταθής λόγω της επιδίωξης κερδών.

«Ο κόσμος έχει αλλάξει πολύ από την εποχή του Μαρξ (παγκοσμιοποίηση, αποπρολεταριοποίηση, αποδυνάμωση του κυρίαρχου κράτους) και ο καπιταλισμός έχει υιοθετήσει νέες μορφές: από τη μεταπολεμική σοσιαλδημοκρατική ηγεμονία, που ανέδειξε το κράτος πρόνοιας, περάσαμε στον άγριο νεοφιλελεύθερο καπιταλισμό», γράφει η ισπανική εφημερίδα El Pais.

«Τώρα δοκιμάζονται νέες μορφές προστατευτισμού και αυταρχισμού, και γίνεται ακόμη και λόγος για έναν νεοφεουδαρχισμό υπό κατασκευή. Οι προαναφερθείσες ιδέες του Μαρξ, ωστόσο, εξακολουθούν να ισχύουν και οι σημερινές ερμηνείες τους αποφεύγουν τον κλειστό τρόπο σκέψης ».

Διαβάστε: Γιατί το φάντασμα του Μαρξ εξακολουθεί να στοιχειώνει τον πλανήτη

Μερικές φορές η μαρξιστική θεωρία θύμιζε θρησκευτική αφήγηση, με τις Ιερές Γραφές, την τελεολογία και τους αγίους της, και έχει αναφερθεί όπως αναφέρεται το Ευαγγέλιο: ως αλήθεια της Αποκάλυψης. Αλλά αυτή δεν είναι η σημερινή προσέγγιση:

«Ο Μαρξ δεν εξήρε το Κεφάλαιο ως μια νέα Βίβλο. Στο τέλος του προλόγου του πρώτου τόμου, έγραψε ότι κάθε επιστημονική κριτική είναι ευπρόσδεκτη, και δεν ήταν απλώς μια φράση», λέει ο καθηγητής Χάινριχ. Ο ίδιος ο Μαρξ, ενοχλημένος από αυτές τις παρεκκλίσεις, δήλωσε κάποτε ότι δεν ήταν μαρξιστής».

Σύγχρονοι μελετητές αξιοποιούν τον Μαρξ για να αναλύσουν σημερινά προβλήματα. Η Σίλβια Φεντερίτσι ερμηνεύει την αρχική συσσώρευση κεφαλαίου ως εκμετάλλευση της απλήρωτης γυναικείας εργασίας . Ο Νικ Σρνίτσεκ εξετάζει τον «καπιταλισμό πλατφόρμας», όπου η συσσώρευση αξίας γίνεται μέσω δεδομένων και όχι αποκλειστικά ανθρώπινης εργασίας .

Ο Ντέιβιντ Χάρβεϊ ασχολείται με την αστική αποξένωση και το δικαίωμα στην πόλη . Ο Κόχεϊ Σάιτο προτείνει έναν οικολογικά ευαίσθητο κομμουνισμό αποανάπτυξης . Ο οικονομολόγος Τομά Πικετί τον αξιοποιεί στις επεξεργασίες του για τις κοινωνικές ανισότητες.

Διαβάστε: Πικετί / Για τη Δημοκρατία και την ισότητα

Στο οικολογικό πεδίο, ο Ρεντουέλες θεωρεί την περιβαλλοντική κρίση ως την «τελική μάχη» για τον μαρξισμό, προτείνοντας ρεαλιστική δράση . Ο Σέσαρ Ρουίζ τονίζει ότι η κλιματική έκτακτη ανάγκη μπορεί να υπονομεύσει το καπιταλιστικό σύστημα και πως το επαναστατικό υποκείμενο πρέπει να ξεπεράσει το στενό πλαίσιο του βιομηχανικού εργάτη, περιλαμβάνοντας ευρύτερες κοινωνικές ομάδες .

Μετά την πτώση της Σοβιετικής Ένωσης, η ρητορική περί μετακαπιταλισμού έχει κερδίσει έδαφος. Η έννοια αυτή περιλαμβάνει προτάσεις όπως το καθολικό βασικό εισόδημα, η αποανάπτυξη, ο φεμινισμός, η πράσινη οικονομία και η κοινωνία μετά την εργασία, χάρη στην τεχνολογική αυτοματοποίηση . Στόχος είναι μια χειραφετημένη κοινωνία, όπου η αναζήτηση κέρδους δεν καθορίζει την ανθρώπινη ύπαρξη .

Ενδιαφέρον παρουσιάζει και η στάση της δεξιάς και της ακροδεξιάς, που εξακολουθούν να επικαλούνται τον «κίνδυνο» του κομμουνισμού για να εδραιώσουν την πολιτική τους ατζέντα. Ο Πιέρ Νταρντότ εξηγεί ότι η δεξιά χρειάζεται εχθρούς για να νομιμοποιήσει την ύπαρξή της, χρησιμοποιώντας συνθήματα αντί για κριτική σκέψη .

Ο Ρεντουέλες επισημαίνει πως η αξία του μαρξισμού έγκειται στο ότι προσφέρει ένα σταθερό πλαίσιο ερμηνείας, για την αντιμετώπιση θεμελιωδών ζητημάτων όπως η φτώχεια και η ανισότητα .