Ο Κλαρκ Όλοφσον, ο διαβόητος Σουηδός ληστής τραπεζών του οποίου η ζωή ενέπνευσε έναν από τους πιο διάσημους όρους της ψυχολογίας – το λεγόμενο «Σύνδρομο της Στοκχόλμης» – πέθανε στις 24 Ιουνίου σε ηλικία 78 ετών. Ο θάνατός του αναφέρθηκε με καθυστέρηση από τα σουηδικά μέσα, ενώ η οικογένειά του επιβεβαίωσε ότι ο Ολοφσον πάλευε με μακροχρόνια ασθένεια.

Η ιστορία του Όλοφσον συνδέεται άρρηκτα με την διάσημη ληστεία, ένα δράμα της Στοκχόλμης του 1973, το οποίο δεν έμοιαζε με κανένα άλλο. Στις 23 Αυγούστου εκείνου του έτους, ο πρώην κατάδικος Γιαν-Έρικ Ολσον εισέβαλε οπλισμένος στην τράπεζα Kreditbanken, της σουηδικής πρωτεύουσας. Με κραυγές στα αγγλικά – «The party starts!» – και πυροβολισμούς στον αέρα, πήρε τρεις υπαλλήλους, όλες γυναίκες, ως ομήρους.

Η αστυνομία περικύκλωσε το κτίριο και τα μέσα ενημέρωσης μετέδιδαν ζωντανά κάθε εξέλιξη. Ο Ολσον δεν ζητούσε μόνο λύτρα: απαιτούσε την απελευθέρωση ενός πρώην συγκρατούμενού του, του Κλαρκ Όλοφσον, ο οποίος εκείνη την περίοδο εξέτιε ποινή για ληστεία και οπλοκατοχή. Προς γενική έκπληξη, ο υπουργός Δικαιοσύνης της Σουηδίας συναίνεσε –και ο Ολοφσον μεταφέρθηκε στην τράπεζα για να συμμετάσχει στις διαπραγματεύσεις.

Για τις επόμενες έξι ημέρες, η χώρα παρακολουθούσε αποσβολωμένη. Οι όμηροι δεν έδειχναν φόβο ή μίσος απέναντι στους απαγωγείς τους· αντιθέτως, άρχισαν να τους υπερασπίζονται και να επιτίθενται λεκτικά στην αστυνομία. Η 23χρονη υπάλληλος Κριστίν Ένμαρκ, μιλώντας τηλεφωνικά με τον τότε πρωθυπουργό Ούλοφ Πάλμε, τον παρακάλεσε να τους αφήσει να φύγουν μαζί με τους δράστες:

«Εμπιστεύομαι απόλυτα τον Κλαρκ και τον ληστή», είπε. «Δεν μας έχουν πειράξει καθόλου. Ειτε το πιστεύετε ή όχι, περνάμε πολύ καλά εδώ μέσα».

Τελικά, η αστυνομία έβαλε τέλος στην ομηρία εισβάλλοντας από την οροφή και χρησιμοποιώντας δακρυγόνα. Οι ληστές συνελήφθησαν, όμως οι όμηροι αρνήθηκαν να καταθέσουν εναντίον τους. Το φαινόμενο της απρόσμενης συμπάθειας προς τους απαγωγείς βαφτίστηκε «Σύνδρομο της Στοκχόλμης» από τον αστυνομικό ψυχολόγο Νιλς Μπέγερροτ, ο οποίος παρακολουθούσε την υπόθεση.

Από τότε, ο όρος πέρασε στη λαϊκή κουλτούρα και έγινε αντικείμενο αμέτρητων αναλύσεων, ταινιών και συζητήσεων. Ωστόσο, το φαινόμενο δεν έχει ποτέ αναγνωριστεί επίσημα ως ψυχιατρική διάγνωση. Οι περισσότεροι ψυχολόγοι το περιγράφουν ως μηχανισμό επιβίωσης: μια ενστικτώδη προσπάθεια του θύματος να ταυτιστεί με τον θύτη του, προκειμένου να μειώσει τον φόβο και να αυξήσει τις πιθανότητες να επιζήσει.

Το 1974, η υπόθεση της Σουηδίας βρήκε απρόσμενο «αντίκτυπο» στις ΗΠΑ, όταν η κληρονόμος Πάτι Χιρστ απήχθη από ακροαριστερή ομάδα και τελικά συμμετείχε σε ληστεία τράπεζας μαζί με τους απαγωγείς της. Ένα χρόνο αργότερα, η ταινία του Σίντνεϊ Λούμετ Dog Day Afternoon (με τον Αλ Πατσίνο) επανέφερε στο προσκήνιο το θέμα της ταύτισης των ομήρων με τους δράστες.

Η ίδια η Κριστίν Ένμαρκ, πάντως, απέρριπτε διαχρονικά την έννοια του συνδρόμου. Σε συνέντευξή της στο BBC το 2021 δήλωσε:

«Το Σύνδρομο της Στοκχόλμης είναι μύθος. Δεν ταυτίστηκα ποτέ με τους απαγωγείς μου. Έκανα ό,τι μπορούσα για να επιβιώσω. Είναι ένας τρόπος να κατηγορείται το θύμα».

Ο Καναδός ψυχοθεραπευτής Άλαν Γουέιντ, που είχε μελετήσει την υπόθεση, συμφώνησε: «Η έννοια αυτή εφευρέθηκε για να αποσπάσει την προσοχή από τα λάθη της αστυνομίας και να μειώσει το θάρρος της Ένμαρκ» είπε.

Η ζωή ενός «γοητευτικού εγκληματία»

Ο Κλαρκ Όντερτ Ολοφσον γεννήθηκε το 1947 στο Τρόλχεταν της Σουηδίας. Η παιδική του ηλικία ήταν ταραγμένη, οι γονείς του είχαν βίαιη σχέση και ο ίδιος κατέληξε σε ανάδοχη οικογένεια από τα οκτώ του χρόνια. Από νωρίς μπήκε στον κόσμο του εγκλήματος και, μέχρι τη δεκαετία του ’70, είχε ήδη συλληφθεί πολλές φορές για ληστείες και παράνομη οπλοφορία.

Παρά τη φήμη του ως επικίνδυνου κακοποιού, ο Ολοφσον κέρδισε τη συμπάθεια του κοινού για τη γοητεία και την ευφυΐα του. Μετά την υπόθεση της Στοκχόλμης, καταδικάστηκε σε 6,5 χρόνια φυλάκισης, αλλά αθωώθηκε σε δεύτερο βαθμό υποστηρίζοντας ότι προσπάθησε να προστατεύσει τους ομήρους.

Το 1975 απέδρασε ξανά, ταξίδεψε στη Μεσόγειο, γνώρισε στο τρένο μια Βελγίδα έφηβη, τη Μαριέκε Ντεμιούνκ, με την οποία παντρεύτηκε και απέκτησε τρεις γιους. Η απόδρασή του κατέληξε με νέα ληστεία στη Γκέτεμποργκ και μια λεία 930.000 κορωνών που δεν βρέθηκε ποτέ.

Κατά τη διάρκεια των δεκαετιών που ακολούθησαν, ο Ολοφσον πέρασε πάνω από τα μισά του χρόνια στη φυλακή για ληστείες και διακίνηση ναρκωτικών στη Σουηδία και τη Δανία. Στις περιόδους ελευθερίας του ασχολήθηκε με τη δημοσιογραφία, ενώ η ζωή του έγινε υλικό για τηλεοπτικά έργα και, πρόσφατα, για τη σειρά του Netflix Clark (2022), όπου τον υποδύθηκε ο Μπιλ Σκάρσγκαρντ.

Ο Κλαρκ Ολοφσον απελευθερώθηκε οριστικά το 2018. Πέθανε σε νοσοκομείο της πόλης Άρβικα, δυτικά της Στοκχόλμης. Παρά τη διαδρομή του τη γεμάτη εγκλήματα, φυλακές και αποδράσεις, ο μύθος του παραμένει ζωντανός, όχι μόνο ως του πιο «γοητευτικού κακοποιού» της Σουηδίας, αλλά και ως του ανθρώπου που, άθελά του, γέννησε έναν όρο που εξακολουθεί να απασχολεί την ψυχολογία πέντε δεκαετίες αργότερα.

Πηγή: The New York Times