Η Ελληνοιταλίδα Ολγα Νάσση συνέβαλε καθοριστικά στην έρευνα, που εντόπισε συγγενείς του Αντόνιο Πελεγκρίνο, εκτελεσθέντα στο Μπλόκο της Καλογρέζας, για να προσκληθούν στην Ελλάδα. Στη συνέντευξη για την παρουσίαση των Ιταλών καλεσμένων και τις εκδηλώσεις για την 82^η επέτειο, σκιαγράφησε το πορτρέτο του εκτελεσμένου Ιταλού αντιφασίστα, στην ομιλία της:

Φέτος, οι εκδηλώσεις έχουν 3 ιδιαιτερότητες:

1- Για πρώτη φορά, μετά από δική μας παρέμβαση, οι επίσημες ιταλικές αρχές καταθέτουν στεφάνι.

2- Η παρουσία, μετά από 41 χρόνια, της οικογένειας του μοναδικού Ιταλού που εκτελέστηκε στο Μπλόκο της Καλογρέζας. (Να θυμίσουμε ότι η προηγούμενη φορά που παρεβρέθηκε συγγενής, ήταν επί δημαρχίας Δομνάκη, το 1985)

3- Η θεσμική εκπροσώπηση του μεγαλύτερου ιταλικού συνδικάτου, της CGIL (Γενική Συνομοσπονδία Εργατών Ιταλίας), και ειδικότερα της FIOM (της ιστορικής Ομοσπονδίας Εργατών Μετάλλου).

Θα ήθελα τώρα να σταθώ σε ένα σημαντικό σημείο:

Η αλήθεια είναι ότι ο Αντόνιο Πελεγκρίνο αποτελεί μια φυσιογνωμία αγνοημένη από την ιταλική ιστοριογραφία. Το ίδιο ισχύει και για πολλούς άλλους Ιταλούς στρατιώτες μετά την ανακωχή του 1943.

Τα επίσημα έγγραφα είναι αποσπασματικά. Πολλά καταστράφηκαν ή κατασχέθηκαν από τη Βέρμαχτ. Η αρχειοθέτησή τους αποτελεί ένα χάος ανάμεσα σε «πεσόντες», «αγνοούμενους», «λιποτάκτες» και «προδότες» – μια κατηγορία που επινοήθηκε ακριβώς εκείνη την εποχή.

Μόλις στις δεκαετίες του ’80 και του ’90, η ιταλική ιστοριογραφία άρχισε να διασταυρώνει τα λιγοστά έγγραφα του στρατού με προσωπικά ημερολόγια και με τα αρχεία των παρτιζάνων.

Χάρη σε αυτή την αναθεώρηση, η αφήγηση αλλάζει: ο στρατιώτης που λιποτακτεί ενάντια στους ναζί, ανακτά την αξιοπρέπεια της ατομικής επιλογής.

Το γκροτέσκο σκηνικό και ποιος ήταν ο Αντόνιο

Για να καταλάβουμε ποιος ήταν ο Αντόνιο, πρέπει να γυρίσουμε σε ένα από τα πιο γκροτέσκα και τραγικά κεφάλαια της ιταλικής ιστορίας. Βρισκόμαστε στο 1940. Ο Μουσολίνι, από ένα μείγμα ματαιοδοξίας και κόμπλεξ κατωτερότητας απέναντι στον Χίτλερ, αποφασίζει να εισβάλει στην Ελλάδα.

Ο ιστορικός Λουτσιάνο Κάνφορα το λέει συχνά: ο φασισμός, πριν καν γίνει έγκλημα, είναι ένα τεράστιο, κακόγουστο σκηνοθετικό ψέμα. Μια επαρχιώτικη ιλαροτραγωδία πληρωμένη με το αίμα των άλλων.

Ο Μουσολίνι βγαίνει στο μπαλκόνι και φωνάζει: «Θα σπάσουμε τα πλευρά της Ελλάδας!». Η πραγματικότητα; Στέλνει στη σφαγή χιλιάδες νεαρούς από τον ιταλικό Νότο, κακοντυμένους και χωρίς κανένα κίνητρο, να ξεπαγιάσουν στις λάσπες της Ηπείρου.

Ο φασιστικός στρατός δεν ήταν γεμάτος άγριους λεγεωνάριους, αλλά φτωχούς αγρότες. Ο Αντόνιο ήταν ένας από αυτούς. Ερχόταν από το Λαβέλλο της Lucania. Ήταν όμορφος, μικροκαμωμένος, αλλά έτρεχε πολύ γρήγορα. Γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο κατατάχθηκε στην Οικονομική Αστυνομία.

Η οικογένειά του ανήκε στους “Iurnatedda”, τους μεροκαματιάρηδες εργάτες γης. Άνθρωποι που έσπαγαν τη μέση τους στα χωράφια από τα εφτά τους χρόνια. Άνθρωποι της Αριστεράς, δεμένοι με τα Εργατικά Κέντρα, που μισούσαν τον φασισμό από ταξικό ένστικτο, πολύ πριν τον μισήσουν από ιδεολογία.

Κι όμως, αυτός ο νεαρός αντιφασίστας βρίσκεται στην Ελλάδα φορώντας τη στολή του κατακτητή.

Η Ανακωχή

Όλα αλλάζουν στις 8 Σεπτεμβρίου 1943 με την Ανακωχή. Το ιταλικό κράτος διαλύεται. Ο Βασιλιάς και ο στρατηγός Μπαντόλιο το σκάνε σαν δειλοί από τη Ρώμη, αφήνοντας εκατοντάδες χιλιάδες στρατιώτες στο έλεος των Ναζί.

Μέσα στο χάος, ο καθένας καλείται να κάνει μια ηθική επιλογή. Ο Αντόνιο βρίσκεται εδώ, φρουρός στην περιοχή της Καλογρέζας. Αντί να παραδοθεί στους Γερμανούς, βγάζει τη στολή. Λιποτακτεί.

Και εδώ συμβαίνει ένα ανθρωπολογικό θαύμα, κάτι που διαψεύδει κάθε λογική του πολέμου. Μέχρι την προηγούμενη μέρα, οι Ιταλοί στρατιώτες ήταν οι κατακτητές που με το όπλο της πείνας αγόραζαν τα πάντα. Τώρα, τους κυνηγούν.

Κι όμως, σε προλεταριακές και προσφυγικές γειτονιές όπως η Νέα Ιωνία και η Καλογρέζα, οι Έλληνες δεν εκδικούνται. Δεν τους σφάζουν. Τους κρύβουν, τους ταΐζουν. Γιατί για τους Έλληνες αντάρτες το σύνορο δεν ήταν το έθνος: ήταν η τάξη.

Ο Αντόνιο επιλέγει να δέσει τη μοίρα του με αυτούς τους εργάτες. Εντάσσεται στην Αντίσταση του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ, τόσο πολύ, που στις 15 Μαρτίου 1944, στο Μπλόκο της Καλογρέζας, η μοίρα του σφραγίζεται μαζί τους.

Οι Έλληνες φασίστες, τα Τάγματα Ασφαλείας και οι Χωροφύλακες, περικυκλώνουν τη γειτονιά. Ο Αντόνιο κρατούσε ένα καρβέλι ψωμί παραμάσχαλα. Τον κατεβάζουν κάτω – μαζί με 21 Έλληνες – στο ρέμα του Ποδονίφτη. (Όπως καταγράφει ο Κώστας Χαλέμος) η τελευταία κραυγή του – δεν είναι για την Ιταλία ή για τον Βασιλιά – ο Αντόνιο φωνάζει: «VIVA KaloGRECIA!» (Ζήτω η ΚαλοΓΚΡΕΤΣΙΑ!).

Το σώμα του θα ριχτεί σε έναν ανώνυμο τάφο στη Μεταμόρφωση. Η οικογένειά του έζησε για δεκαετίες με το χειρότερο τραύμα, αυτό που οι ανθρωπολόγοι ονομάζουμε «ανολοκλήρωτο πένθος»: την αδυναμία να κλάψεις πάνω από έναν τάφο. Ένας πόνος που έμεινε μισός, τον οποίο, εν μέρει, προσπαθούμε να γιατρέψουμε εδώ, σήμερα.

Η Αριστερά και ο φασισμός σήμερα

Γιατί σας τα λέω όλα αυτά το 2026;

Γιατί ο Αντόνιο Γκράμσι μάς δίδαξε ότι η ιστορία είναι δασκάλα, αλλά δυστυχώς δεν έχει μαθητές.

Σήμερα, στην Ευρώπη, περνάμε μια εξαιρετικά επικίνδυνη φάση. Ας πούμε την αλήθεια: αν ο φασισμός εδραιώνεται, είναι και επειδή η Αριστερά δεν κάνει τη δουλειά της.

Όσο σε αυτά εδώ τα μέρη κάποιοι αναζητούν παρηγορητικά καταφύγια, ή τα βάζουν με χειρουργική ακρίβεια με εκείνους που είχαν φέρει την Αριστερά στα ιστορικά της υψηλά… η δεξιά προχωράει.

Στην εποχή του Ντόναλντ Τραμπ ή της Τζόρτζια Μελόνι, ο φασισμός συνεχίζει: με τη διάλυση των δικαιωμάτων,  με το μίσος για τον πιο αδύναμο, την άγρια εργασιακή επισφάλεια και τον πόλεμο.

Το συνδικάτο και το χαράκωμα του Μέλφι

Γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο δεν είναι καθόλου τυχαίο ότι η οικογένεια του Αντόνιο Πελεγκρίνο εκπροσωπείται σήμερα από τον Ντανίλο Ντι Κίο. Ο Ντανίλο δεν είναι ιστορικός. Είναι εργάτης. Μπήκε στο εργοστάσιο πολύ μικρός και έγινε συντονιστής του Εργατικού Κέντρου και εκπρόσωπος της FIOM(Ομοσπονδίς Εργατών Μετάλλου) στη αυτοκινητοβιομηχανία  Stellantis στο Μέλφι.

Ο Ντανίλο βρίσκεται στα χαρακώματα. Είναι το θύμα των συμφερόντων της FIAT. Καταγγέλλει καθημερινά το τεράστιο τίμημα που πληρώνουν οι εργαζόμενοι της Νότιας Ιταλίας στη βιομηχανική μετάβαση.

Η παρουσία της αντιπροσωπείας της FIOM εδώ σήμερα, με τον Ντανίλο και τον Βιντσέντζο, είναι η ζωντανή απόδειξη του τι σημαίνει «μαχητικός αντιφασισμός». Η FIOM έχει μια ξεκάθαρη ιστορική παράδοση: συνδέει την υλική μάχη με τη μάχη για την δημοκρατία. Δεν υπάρχει υπεράσπιση της εργασίας αν δεν αντισταθείς στον φασισμό και στο κεφάλαιο.

Ο αγώνας μας είναι ο ίδιος

Γι’ αυτό σήμερα δεν είμαστε εδώ απλώς για να «τιμήσουμε τη μνήμη» του Αντόνιο και των μαρτύρων της Καλογρέζας. Η μνήμη, αν είναι μόνο μια ταφόπλακα, είναι νεκρή.

Είμαστε εδώ γιατί οι ρίζες της δικής μου οικογένειας συναντούν τις ρίζες του Ντανίλο. Το κόκκινο νήμα που συνδέει τα χωράφια της Λουκανίας με το αίμα που χύθηκε στην Καλογρέζα, και φτάνει μέχρι τις απεργιακές φρουρές στη Stellantis του Μέλφι, δεν κόπηκε ποτέ.

Ο Αντόνιο, ο θείος του Ντανίλο, οι παππούδες μου ο Κουιντίνο και ο Κώστας, μας δίδαξαν με ποια πλευρά πρέπει να σταθούμε. Εμείς, τα εγγόνια τους, έχουμε ένα ξεκάθαρο καθήκον. Όχι να κλάψουμε. Να συνεχίσουμε τον αγώνα τους.