Εν μέσω σφοδρών αντιδράσεων πραγματοποιείται σήμερα στο Βυζαντινό Μουσείο η τελετή η οποία ολοκληρώνει το «Μνημόνιο Κατανόησης» που υπέγραψαν πρόσφατα οι υπουργοί Πολιτισμού των δύο χωρών, η Λίνα Μενδώνη και ο Εφτίμ Μιλόσεφ και στην οποία θα παρευρεθούν ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης και ο Βούλγαρος ομόλογός του Ρούμπεν Ράντεφ. Το Μνημόνιο αφορά την αμοιβαία «κατάθεση» κειμηλίων ιστορικής αξίας και, σύμφωνα με τις τρεις παρεμβάσεις, εγείρει ζητήματα διαφάνειας, νομικής διαδικασίας και διαχείρισης της πολιτιστικής κληρονομιάς, ενώ πολλοί επισημαίνουν στα παρασκήνια πως το θέμα είναι πολιτικό καθώς στις 25 Οκτωβρίου πραγματοποιούνται εκλογές στη Βουλγαρία.

Οι αντιδράσεις δεν αφορούν μόνο τους αρχαιολόγους. Έντονες ενστάσεις έχουν εκφράσει τις Μητροπόλεις αλλά και πολιτικά πρόσωπα όπως ο πρώην αναπληρωτής υπουργός Πολιτισμού Κώστας Τζαβάρα, ο οποίος χαρακτήρισε τη σημερινή μέρα «μαύρη μέρα για τη Μακεδονία και την ιστορία της βουλγαρικής κατοχής κατά τον Α παγκόσμιο πόλεμο» καθώς θεωρεί πως με τη σημερινή τελετή «ξεπλένονται οι ευθύνες των βουλγαρικών δυνάμεων κατοχής, για τις θηριωδίες των εθνικών κειμηλίων» όπως έγραψε στην Κ και είπε σε τηλεοπτική συνέντευξη στο Open.

H συμφωνία προβλέπει την παράδοση στην Ελλάδα 48 εκκλησιαστικών κειμηλίων που προέρχονται από τις Ιερές Μονές Παναγίας Εικοσιφοίνισσας στη Δράμα και Τιμίου Προδρόμου στις Σέρρες, καθώς και από την Ιερά Μητρόπολη Σερρών και Νιγρίτης. Τα αντικείμενα είχαν μεταφερθεί στη Σόφια το 1917, κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, και βρίσκονταν στο Εθνικό Μουσείο Ιστορίας της Βουλγαρίας.

Η συμφωνία προβλέπει παράλληλα την παράδοση στη Βουλγαρία των λειψάνων που έχουν ταυτοποιηθεί ως εκείνα του Τσάρου Σαμουήλ, καθώς και του υπόλοιπου ανθρωπολογικού υλικού που είχε βρεθεί στη Βασιλική του Αγίου Αχιλλείου.

Αρχαιολόγοι: Ζητάμε απαντήσεις για τις διαδικασίες που ακολουθήθηκαν

Ο Σύλλογος Αρχαιολόγων υποστηρίζει ότι τα 48 αντικείμενα αποτελούν μόνο ένα μικρό μέρος των κειμηλίων που, κατά την εκτίμησή του, αφαιρέθηκαν από ελληνικές μονές και μνημεία κατά τη βουλγαρική κατοχή, ενώ ο κ. Τζαβάρας τα υπολογίζει στα 6.000. Επικαλείται τη Συνθήκη του Νεϊγύ του 1919, υποστηρίζοντας ότι η Βουλγαρία είχε υποχρέωση επιστροφής των κειμηλίων που είχαν αφαιρεθεί και ότι, με εξαίρεση επιμέρους επιστροφές, το ζήτημα παρέμεινε σε εκκρεμότητα.

Το βασικό σημείο της κριτικής του Συλλόγου είναι ότι η Ελλάδα, όπως υποστηρίζει, παραδίδει αρχαιολογικό υλικό που προέκυψε από ανασκαφή σε ελληνικό έδαφος, προκειμένου να παραλάβει αντικείμενα τα οποία θεωρεί ότι θα έπρεπε να επιστραφούν αυτοτελώς. Παράλληλα, θέτει ερωτήματα για το περιεχόμενο του Μνημονίου και τις διαδικασίες που ακολουθήθηκαν. Ρωτά, μεταξύ άλλων, γιατί το πλήρες κείμενο δεν έχει γνωστοποιηθεί στη Βουλή και στην Αρχαιολογική Υπηρεσία, αν υπάρχει γνωμοδότηση του Κεντρικού Αρχαιολογικού Συμβουλίου και αν έχει ληφθεί απόφαση από το Διοικητικό Συμβούλιο του Μουσείου Βυζαντινού Πολιτισμού Θεσσαλονίκης.

Η «Συνεργασία Αρχαιολόγων» κινείται στην ίδια κατεύθυνση, χαρακτηρίζοντας τη συμφωνία ανταλλαγή ανασκαφικού σκελετικού υλικού από τη Βασιλική του Αγίου Αχιλλείου στην Πρέσπα με 48 αντικείμενα από τις δύο μονές της Μακεδονίας. Υποστηρίζει ότι τα αντικείμενα των μονών θα έπρεπε να επιστραφούν χωρίς ανταλλαγή και θέτει το ερώτημα γιατί επελέγησαν συγκεκριμένα αυτά τα 48 και αν η βουλγαρική πλευρά έχει παραδώσει στην Ελλάδα πλήρεις καταλόγους των κειμηλίων που βρίσκονται στη Βουλγαρία.

Αμφισβητεί επίσης την εικόνα που, όπως αναφέρει, δημιουργείται γύρω από την ταυτοποίηση του σκελετικού υλικού με τον Βούλγαρο τσάρο Σαμουήλ. Διευκρινίζει ότι δεν προτίθεται να σχολιάσει επιστημονικά εάν το υλικό ανήκει πράγματι στον Σαμουήλ, σημειώνοντας ότι «η αλήθεια θα γραφεί αλλού», αλλά θεωρεί ότι το ζήτημα έχει αποκτήσει ιδιαίτερο συμβολικό βάρος στη βουλγαρική πλευρά.

Κ.Τζαβάρας: «Ρήξη» με την προηγούμενη ελληνική θέση.

Ιδιαίτερη διάσταση δίνει στην υπόθεση ο Κώστας Τζαβάρας, ο οποίος διετέλεσε αναπληρωτής υπουργός Παιδείας, Θρησκευμάτων, Πολιτισμού και Αθλητισμού την περίοδο 2012-2013. Ο ίδιος υποστηρίζει ότι συμμετείχε τότε στις ελληνοβουλγαρικές διαπραγματεύσεις για την επιστροφή των κειμηλίων που είχαν αφαιρεθεί το 1917. Όπως γράφει, η ελληνική θέση στις διαπραγματεύσεις εκείνης της περιόδου ήταν η επιστροφή του συνόλου των κλαπέντων κειμηλίων με αντάλλαγμα τα λείψανα που είχαν αποδοθεί στον τσάρο Σαμουήλ.

Ο κ. Τζαβάρας υποστηρίζει ότι το σημερινό Μνημόνιο δεν αποτελεί συνέχεια εκείνων των διαπραγματεύσεων, αλλά «ρήξη» με την προηγούμενη ελληνική θέση και ζητά την επανεξέταση της υπόθεσης με βάση τις διεθνείς συμβάσεις και το ιστορικό των προηγούμενων διαπραγματεύσεων.

Το βασικό του επιχείρημα είναι αριθμητικό: όπως γράφει, η συμφωνία προβλέπει την επιστροφή μόλις 48 αντικειμένων, ενώ αναφέρεται σε περίπου 800 εκκλησιαστικά κειμήλια της Μονής Εικοσιφοίνισσας και σε περίπου 5.000 πολιτιστικά αγαθά ευρύτερα, τα οποία, σύμφωνα με στοιχεία που επικαλείται, είχαν αποτελέσει αντικείμενο των προηγούμενων διαπραγματεύσεων.

Ο πρώην υπουργός ασκεί κριτική και στη νομική διατύπωση της συμφωνίας. Όπως υποστηρίζει, οι όροι «κατάθεση» και «παράδοση» είναι «γενικοί, αόριστοι και νομικά ουδέτεροι» και δεν προσδιορίζουν με σαφήνεια το νομικό καθεστώς των υποχρεώσεων των δύο πλευρών. Επιπλέον, επισημαίνει ότι δεν προβλέπονται κυρώσεις σε περίπτωση μη τήρησης των συμφωνηθέντων.

Ένα ακόμη σημείο που αναδεικνύει είναι η διατύπωση του Μνημονίου για τα 48 αντικείμενα. Όπως γράφει, αναφέρεται ότι αυτά «είχαν μεταφερθεί στη Σόφια, το 1917», χωρίς να προσδιορίζονται οι δράστες ή οι συνθήκες της μεταφοράς. Ο Τζαβάρας θεωρεί ότι με αυτόν τον τρόπο δεν αποτυπώνεται η ιστορική εκδοχή που ο ίδιος και οι προηγούμενες ελληνικές κυβερνήσεις είχαν θέσει στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων.

Κοινός τόπος και στις τρεις παρεμβάσεις είναι, επομένως, το αίτημα για μεγαλύτερη διαφάνεια και η αντίθεση στην αντιμετώπιση της συγκεκριμένης υπόθεσης ως απλής ανταλλαγής πολιτιστικών αντικειμένων.

Οι αντιδράσεις της Εκκλησίας

Την αντίδρασή της για τη μη συμπερίληψη των κειμηλίων των Μονών της στη συμφωνία επιστροφής εκκλησιαστικών θησαυρών από τη Βουλγαρία εκφράζει η Ιερά Μητρόπολη Ξάνθης και Περιθεωρίου, ζητώντας τον επαναπατρισμό 50 κειμηλίων που λεηλατήθηκαν από τις Ιερές Μονές Παναγίας Καλαμούς και Παναγίας Αρχαγγελιωτίσσης.

Η Μητρόπολη Ξάνθης επισημαίνει ότι πληροφορήθηκε τη συμφωνία από τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης, αναφέροντας ότι αυτή επιτεύχθηκε έπειτα από μυστικές διαπραγματεύσεις.

Παράλληλα, διατυπώνει τη διαμαρτυρία της, υπογραμμίζοντας ότι η συμφωνία «αγνοεί κατά τρόπο μη παραδεκτό» τις πολυετείς προσπάθειές της για την επιστροφή των κειμηλίων των δικών της Μονών.

Όπως τονίζεται στην ανακοίνωση, η διεκδίκηση συνεχίζεται εδώ και τριάντα χρόνια, από την αρχή της ποιμαντορίας του Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτου Ξάνθης και Περιθεωρίου κ. Παντελεήμονος.

Πρόκειται για χειρόγραφα, παλαίτυπα και άλλα κειμήλια, τα οποία, σύμφωνα με τη Μητρόπολη, αφαιρέθηκαν κατά τη λεηλασία των δύο Μονών από τα βουλγαρικά στρατεύματα κατοχής την περίοδο 1916–1919. Ο Σεβασμιώτατος κ. Παντελεήμων έχει ήδη απευθυνθεί στην Υπουργό Πολιτισμού και στον Υπουργό Εξωτερικών, ζητώντας να μεριμνήσουν για την επιστροφή όλων των κειμηλίων στις Μονές της Ξάνθης, «έξω από κάθε λογική ανταλλαγής».

Ο Μητροπολίτης Δράμας Δωρόθεος εμφανίζεται δύσπιστος σε συνέντευξη του στο Οπεν, ως προς το ενδεχόμενο να επιστραφούν και τα υπόλοιπα κειμήλια, επισημαίνοντας ότι μόνο από την Ιερά Μονή Παναγίας Εικοσιφοίνισσας έχουν αφαιρεθεί 800 κειμήλια και 430 χειρόγραφα.

Ζητά δε με επιστολή του στην υπουργό πολιτισμού Λινά Μενδώνη, να πάρει πίσω τη συμφωνία. Γράφει χαρακτηριστικά μεταξύ άλλων :

«Μέχρι πρόσφατα, στις τακτικές τηλεφωνικές, κατ’ ἰδίαν ἐπικοινωνίες μας, συχνά – πυκνά σᾶς ὑπενθύμιζα το θέμα τῶν κειμηλίων καί χειρογράφων πού ἐκλάπησαν ἀπό τήν Ἱερά Μονή Εικοσιφοινίσσης καί ἐλάμβανα πάντοτε τή διαβεβαίωσή σας ότι το ζήτημα αυτό βρίσκεται ψηλά στην ατζέντα τῶν προτεραιοτήτων τοῦ Ὑπουργείου Πολιτισμοῦ.

Χωρίς νά ἔχω καμία ενημέρωση και χωρίς νά μοῦ ἔχει ζητηθεῖ νά λάβω μέρος σε κάποια σχετική διαβούλευση, πληροφορήθηκα χθές από τα ΜΜΕ ὅτι τὰ Ὑπουργεία Πολιτισμοῦ Ἑλλάδος καί Βουλγαρίας κατέληξαν σε συμφωνία, ἡ ὁποία θά υπογραφεί το Σάββατο 3 Οκτωβρίου ἐ.ἔ. στη Θεσσαλονίκη……Ἐκφράζω τίς ἐπιφυλάξεις μου γιά τό συμφέρον που αποκομίζουμε ἐμεῖς, ὡς Ἑλλάδα, ἀπό τήν ἐν λόγῳ συμφωνία, τη στιγμή κατά τήν ὁποία μόνο τα κλεμμένα από την Ιερά Μονή Εικοσιφοινίσσης ἱερά κειμήλια εἶναι 800 και τα χειρόγραφα 430. Πιστεύω ὅτι παραδίδοντας τά ὀστά, στο μέλλον θά ἔχουμε ἰσχνή διαπραγματευτική δυνατότητα ἔναντι τῶν κειμηλίων πού ὑπολείπονται.

Ἐλπίζω να πράξατε το καλύτερο γιά τούς κλεμμένους θησαυρούς τῶν μοναστηριῶν μας καί γιά τό συμφέρον τῆς φιλτάτης πατρίδος μας».

Τέλος, ο θυμίζουμε πως ο πρώην ΠτΔ, Προκόπης Παυλόπουλος, συμμετείχε σε ημερίδα που διοργανώθηκε για την επιστροφή των κλαπέντων από τους Βουλγάρους χειρογράφων και κειμηλίων της Ιεράς Μητροπόλεως Σερρών και Νιγρίτης τον περασμένο Μάιο.

Εκεί ανέπτυξε τα επιχειρήματα του πάνω στο θέμα «Η διεκδίκηση των κλαπέντων από τους Βουλγάρους χειρογράφων και κειμηλίων της Ιεράς Μητροπόλεως Σερρών και Νιγρίτης με βάση το Διεθνές Δίκαιο και το Ευρωπαϊκό Δίκαιο», ομιλία που επικαιροποιείται σήμερα με αφορμή το μνημόνιο.