«Το κλασικό παρελθόν αρνείται να μείνει παρελθόν», έγραψε ο Wenger (2017) και ο πολιτικο-κοινωνικός διάλογος γύρω από την Οδύσσεια του Νόλαν αποδεικνύει και πάλι την χρήση του μέσα στους αιώνες για την διαμόρφωση ηγεμονικών ταυτοτήτων και αφηγημάτων που απηχούν τις ανάγκες ιστορικών πλαισίων πολύ διαφορετικών και με προθέσεις πολύ πέρα των κλασσικών.

Όχι μόνο ο νεοκλασσικισμός αποτελεί μια εκδοχή της αρχαίας Ελλάδας που εφευρέθηκε και παγιώθηκε στα ‘μέτρα’ των ανεγειρόμενων τότε αστικών τάξεων της Ευρώπης από τον Διαφωτισμό και έπειτα ώστε να νομιμοποιήσει πχ την δυτική αποικιοκρατία, αλλά και ο Μεγαλέξανδρος, διαφορετικά προσελημμένος από τους λαούς της Ανατολής, χρησιμοποιείται από τον Κάιζερ για να συνενώσει με την δύναμη τα Γερμανικά κρατίδια κι αργότερα για να υποτάξει το σύνολο της Ευρώπης.

Ως αντιδάνειο, η ίδια ιδεολογία που χτύπησε και τους γηγενείς ως μη επαρκώς ξανθούς, με γνωστότερο παράδειγμα αυτό του Φαλμεράγιερ, θα γινόταν μέρος του νέο-ελληνικού φαντασιακού, εσωτερικεύοντας και παγιώνοντας μέσα μας αυτό που ο Kiossev, (2004) επεσήμανε ως αυτό-αποικιοκρατούμενες κουλτούρες, ως επικράτηση δλδ μιας αντίληψης του εαυτού και του κόσμου που στηρίζεται όχι σε αυτό που είμαστε αλλά σε αυτό που δεν είμαστε (όχι αρκετά Δυτικοί, όχι αρκετά ξανθοί, όχι αρκετά Ευρωπαίοι) σημαδεύοντας σε όλα τα επίπεδα τις σχέσεις μας με τον αναζητούμενο με συγκεκριμένους όρους νεοελληνικό εαυτό μας.

Διαβάστε: Καθηγητής στο πανεπιστήμιο της Λιλ / Όχι, η «Οδύσσεια» του Νόλαν δεν προδίδει τον Όμηρο

Είτε αφορούσε την απόλυτη άρνηση αφού αμάσητα το θεωρούσαμε περίκλειστο λόγω προγονοπληξίας, είτε το ‘απόλυτα ιδανικό’ αποθεώνοντας αυτό που μας είχε ‘φορεθεί’ ως αντιδάνειο.

Ο θαυμασμός για την κυρίαρχη δυτική εκδοχή του κλασσικού κόσμου και η απόρριψη των Ελλήνων, προϊόν αποστείρωσης και ιδεολογικής επιλογής, φαίνεται όχι μόνο στα κείμενα μερίδας περιηγητών του 18ου-19ου αιώνα αλλά και στην στάση του Ράιχ όπως και της τωρινής αλτ ράιτ.

Ο Richard Spencer πχ, ηγέτης του κινήματος Alt Right, οπτικοποιεί αρχαιοελληνικά επιτεύγματα στα δημοφιλή βίντεο του για να νομιμοποιήσει την ‘λευκή υπεροχή’ και να δημιουργήσει αισθήματα ταύτισης με σκοπό την χειραγώγηση του κοινωνικοπολιτικού σώματος ως «μέρος της ιστορίας, του πνεύματος και του πολιτισμού του λαού της Ευρώπης».

Βέβαια αυτή η δυτική ανάγνωση δεν αναιρεί τα θετικά επιτεύγματα της Δύσης, όπως την κριτική σκέψη που οδηγεί στην ικανότητα ‘αυτοθέασης’ και ατομικής/συλλογικής δράσης, η οποία δεν είναι, όπως τίποτε, συνεκτικός μονόλιθος. Αντίθετα προσπαθεί να τα ακυρώσει αμαυρώνοντάς τα, ως συνομωσία ‘εναντίον της’, χρησιμοποιώντας εντελώς επιλεκτικά ιστορικά γεγονότα και γραφές ώστε να απεικάσει σύμφωνα με τις ανάγκες των ελίτ τις προσλήψεις του κόσμου.

Αυτή η επιλεκτική ανάγνωση αγνοεί εμφατικά τους ίδιους τους αρχαίους Έλληνες, τους τρόπους ανάγνωσης του χρώματος και τα κριτήρια κατάτμησης των ανθρώπων. Ας δούμε μερικά χαρακτηριστικά παραδείγματα:

Όχι μόνο η ρατσιστική κατάτμηση με βάση το χρώμα δεν υπήρχε στην αρχαία Ελλάδα -δέστε πως περιγράφει τους Σκύθες ο Ηρόδοτος- αλλά στα ίδια τα Ομηρικά έπη, οι Αιθίοπες, ‘οι άνθρωποι με το πιο σκούρο δέρμα όλων λόγω εγγύτητας στον ήλιο’ αναφέρονται ως «αμύμονες» (άψογοι, θεοφιλείς). Ενώ οι ακροδεξιοί θεωρούν ως προσβολή του πολιτισμού ‘μας’ (λες κι έχουμε κοινό πολιτισμό) και του δυτικού κόσμου (…) το μαύρο δέρμα, ο ίδιος ο Όμηρος, (που δεν περιγράφει ποτέ την Ωραία Ελένη ώστε όλοι να την πλάθουν ως πλάσμα της φαντασίας τους οι αναγνώστες αυτενεργώντας μπροστά στην πρόσληψη της ομορφιάς, κι ενώ ο Μασκ στην ταινία που ετοιμάζει το πιθανότερο θα την αναπαραστήσει ως Σκανδιναβή) τους σέβεται τόσο, ώστε αναφέρει (Ομήρου Ιλ. 1.420-425) ότι οι Ολύμπιοι θεοί τους επισκέπτονται συχνά αν ‘και στην άλλη άκρη του κόσμου’ για να τιμήσουν και να τιμηθούν στα τραπέζια τους (και είναι ενδιαφέρον ότι εκεί πάλι διασώθηκε η ψυχή του χριστιανισμού, η Αιθιοπική Βίβλος).

Ας δούμε τώρα μερικά ακόμη παραδείγματα: Στα έργα αρχαίων συγγραφέων όπως ο Ηρόδοτος, ο Θουκυδίδης, ο Διόδωρος, ο Έφορος, ο Στράβωνας, ο Αρριανός, κ.ά. οι άνθρωποι κρίνονται με βάση τα έθιμα και τον χαρακτήρα και όχι με βάση την ‘λευκότητα του δέρματος’. Το ίδιο βάρβαροι (κι αξίζει να θυμίσουμε πως η ετυμολογία της λέξης βγαίνει από το αρχαίο ‘μπλα μπλα’, δλδ το ‘βαρ βαρ βαρ’, κι αφορά όσους μιλούν ή κατ’ επέκταση πράττουν ακατάληπτα για τους Έλληνες) θεωρούνταν οι λευκοί Σκύθες και οι σκούροι Ινδοί. Η ανάγνωση των σχετικών περιγραφών, και χρησιμοποιώ την διεθνώς κατοχυρωμένη λατινική αρίθμηση) από το βιβλίο Ιστορίαι του Ηρόδοτου(πχ Ι.132 για τους Πέρσες, IV.168 και V.160 για τους Λίβυους, II.12, και ΙΙ.37 για τους Αιγύπτιους, III.99 για τους Ινδούς, I.216, iv.23 και IV.59 για τους Σκύθες V.6 για τους Θράκες (οι οποίοι έχουν ομόθρησκο με τους Έλληνες και δεν είναι ΄μακρινό φύλο’, μην ξεχνάμε πως και ο ίδιος υπήρξε κατά το ήμισυ Θραξ).

Διαβάστε: «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν / Ο Οδυσσέας ως ένας αρχαίος Οπενχάιμερ

Ενώ ο Διόδωρος (Βιβλίο III, 2,3) ισχυρίζεται ότι οι Αιθίοπες (που εννοούνταν ως οι λαοί κάτω από τον Νείλο) ήταν ‘σαν θεοί και δίχως κανένα ελάττωμα’ συμφωνώντας με τον Όμηρο, (και γιατί αυτό να μην περιελάμβανε και τις γυναίκες τους;)και πως στην περιοχή αυτή υπήρξε ο 2ος Όλυμπος στον οποίον οι Θεοί και οι Θεές ζούσαν επι 12ημερο.

Γενικότερα, για να μην μεγαλώσει πολύ το κείμενο, δεν υπάρχει ούτε ένα χωρίο (ας μας το δείξουν! Τους προκαλώ δημόσια) στην αρχαιοελληνική που να περιγράφει τους Έλληνες ως ‘λευκούς’, κι αυτό παρόλο που είχαν έρθει σε επαφή με ανθρώπους μαύρου δέρματος, και είχαν αναπτύξει την περίφημη περιβαλλοντική θεωρία με βάση, όπως είδαμε, την εγγύτητα στον ήλιο. Αυτό δεν σημαίνει πως δεν αναγνώριζαν τους χρωματικούς ‘επιτονισμούς’, οι οποίοι καταγράφονται άλλωστε σε γραπτά και αναπαρίστανται σε αντικείμενα τέχνης, ούτε πως δεν είχαν την δική τους, ελληνοκεντρική, θεωρία διάκρισης. Δεν τους αποδίδουν όμως φυλετική βάση και δεν ιεραρχούν με βάση αυτήν όπως έγινε πολύ αργότερα. Δεν υπάρχει επίσης ούτε ένα χωρίο στο οποίο οι ‘μαύροι’ είναι κατώτεροι από τους λευκούς και η μίξη μαζί τους ‘προσβολή’.

Η έννοια του μαύρου δέρματος ως κριτήριο κατωτερότητας που προσβάλλει τον ‘λευκό μας κόσμο’ μάλιστα (μα αυτοπροσδορίζονταν οι αρχαίοι ως λευκοί;) εφευρέθηκε από την αποικιοκρατία και διένειμε προς νομιμοποίηση μια συγκεκριμένη, ανιστορική εκδοχή, της αρχαίας αντίληψης. Την οποία σήμερα χρησιμοποιεί μαζικά στα δίκτυα η Alt Right, βλέπε πχ τον Mask ή τον Spencer, στα πλαίσια αρχικά του διαφορικού ρατσισμού και τώρα του επελαύνοντα νεοσεπαρατισμού.

Αντίθετα, υπάρχει πληθώρα αποσπασμάτων που δείχνουν ότι σε αντίθεση με την βιολογία που χρησιμοποιήθηκε ώστε να απανθρωποιήσει τους γηγενείς κατοίκους των αποικιών, οι Έλληνες έδιναν βάση στην εθνικότητα έναντι της Βιολογίας. «Η καθοριστική διαίρεση στον αρχαίο ελληνικό κόσμο ήταν μεταξύ Ελλήνων και βαρβάρων (μη Ελλήνων ή εκείνων που δεν μιλούσαν την ελληνική γλώσσα)» (Aziz, 1992).

Οι Έλληνες, όμως, όριζαν την εθνικότητα με βάση πολιτιστικά χαρακτηριστικά (ομόγλωσσο, ομόθρησκο), χαρακτηριστικά ‘επίκτητα, ‘μετακινούμενα’, που άφηναν ανοιχτή την πόρτα, σε αντίθεση με τον βιολογικό όλοκληρωτισμό’, ώστε να γίνει κάποιος ‘μέλος της ελληνικής παιδείας, του ‘ελληνικού κόσμου) ενώ το περίφημο ομόαιμον δεν συγκροτούνταν με όρους ‘φυλής’, όπως χρησιμοποιήθηκε αργότερα η λέξη, αλλά με βάση βασιλικές γενεαλογίες συνδεδεμένες με πόλεις κράτη. Γι’ αυτό άλλωστε και αποθεώθηκε και δεν διώχθηκε για… αντεθνική ύβρη ο Ευριπίδης όταν έδωσε φωνή στο εθνικά κι έμφυλα άλλο στην τραγωδία Τρώες.

Παρόλο που θεωρητικοί από την αποικιοκρατία κι έπειτα, (βλ. Μπουφόν, Μάινερς, Λονγκ κ.ά.) έδωσαν μια βάση στο χρώμα ανύπαρκτη για τον αρχαίο κόσμο συνολικά, το χρώμα του δέρματος ήταν σε μεγάλο βαθμό ένα επιφανειακό ή εξωτικό χαρακτηριστικό και δεν κατασκεύαζε μια ιεραρχία ανθρώπινης αξίας βασισμένη σε επιδερμικά χαρακτηριστικά. Είναι χαρακτηριστική η αναφορά ακόμη και του Μ. Αλέξανδρου (και δεν αναφέρομαι στον πλαστό όρκο στην Όπη από όπου όμως εμπνεύστηκε) -που ενώ δεν τον λες υπόδειγμα δημοκρατικότητας είχε μεγαλώσει σε αυτό το ‘κλίμα’- όπως αναφέρεται από τον Στράβωνα (στα «Γεωγραφικά 1.4.9):

«Στο τέλος της (γεωγραφικής)αναφοράς του (ο Ερατοσθένης) μη ασπασθείς τη γνώμη εκείνων που διαιρούν την ανθρωπότητα σε Έλληνες και βαρβάρους, και εκείνων που συμβούλευαν τον Αλέξανδρο να συμπεριφέρεται προς μεν τους Έλληνες ως εις φίλους προς δε τους βαρβάρους ως εις εχθρούς, διατυπώνει την άποψη ότι είναι καλύτερα να διακρίνουμε τους ανθρώπους σε καλούς και κακούς. Διότι πολλοί από τους Έλληνες είναι κακοί ενώ πολλοί από τους βαρβάρους είναι πολιτισμένοι, όπως συμβαίνει με τους Ινδούς και τους Αριανούς και επίσης με τους Ρωμαίους και Καρχηδονίους που τόσο θαυμάσια πολιτεύονται.

Για τον λόγο αυτόν βέβαια ο Αλέξανδρος, μη δίνοντας βαρύτητα σε τέτοιες προτροπές, προτιμούσε να αποδέχεται και να ευεργετεί τους ευδοκίμους άνδρες όποιοι και αν ήσαν αυτοί. Όπως και σε κάθε άλλη περίπτωση, οι διαχωριζόμενοι με αυτόν τον τρόπο, ετίθεντο άλλοι μεν σε ευμένεια άλλοι δε σε δυσμένεια. Διότι σε άλλους επικρατούσε η νομιμότητα και η παιδεία και η λογική και σε άλλους τα αντίθετα».

Με άλλα λόγια: Παρόλο που στα πλαίσια του ελληνοκεντρισμού τα κριτήρια διαχωρισμού από τους άλλους ήταν υπαρκτά, οι ξένοι που υιοθετούσαν την ελληνική γλώσσα και τον πολιτισμό, δηλαδή την φιλοσοφία και τη δημοκρατία (και τα δυο ξένα για την αλτ ραιτ σήμερα), μπορούσαν, να αποτελέσουν κάτι που προσδίδει στην ανθρωπινότητα το εύρος της κίνησης: κομμάτι του ελληνικού κόσμου.