Ποιος να την ξέρει την Κομμαγηνή εκτός από τους ειδικούς και κάποιους ταξιδιώτες; Κι όμως, υπήρξε βασίλειο της Ανατολής με γλώσσα ελληνική που ήκμασε για 250 χρόνια. Και την υπενθυμίζει σε Αθηναίους και μη, αιώνες τώρα, το μνημείο του Φιλοπάππου (114-116 μΧ).

Φτιαγμένο για τον Γάιο Ιούλιο Αντίοχο Επιφανή Φιλόπαππο (τι όνομα κι αυτό για να ενημερώνει για όλες τις ιδιότητες του ανθρώπου), εγγονό του Αντίοχου Δ’, του τελευταίου βασιλιά της Κομμαγηνής, πριν αυτή ενσωματωθεί στη ρωμαϊκή αυτοκρατορία.

Η βασιλική οικογένεια της Κομμαγηνής μεταφέρεται στην Αθήνα. Ο νεαρός Φιλόπαππος, εύστροφος και πολυμαθής, με κληρονομιά την αριστοκρατική καταγωγή αλλά και πλούτη, γίνεται σημαίνουσα προσωπικότητα της Αθηναϊκής κοινωνίας. Δεν του φτάνει.

Θα πάει στη Ρώμη και θα τα καταφέρει εξίσου καλά στην εκεί πολιτική σκηνή φτάνοντας στο αξίωμα του ύπατου. Όμως, παραμένει άγνωστο το πώς και γιατί οι Αθηναίοι παραχώρησαν το δικαίωμα να φτιαχτεί το ταφικό μνημείο του εντός των τειχών και μάλιστα σε τόσο περίοπτη θέση.

Αλλά ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή. Ο Σέλευκος Α’ ο Νικάτωρ (359-291), από την Ευρωπό του Κιλκίς, στρατηγός του Αλέξανδρου, ιδρυτής της δυναστείας των Σελευκιδών και πλήθους πόλεων και κυρίαρχος των εξελίξεων μετά τις μάχες των διαδόχων, ήταν ο ηγέτης ενός αχανούς κράτους στην Ασία.

Αυτό περιελάμβανε και τη μικρή Κομμαγηνή, στη σημερινή νοτιοανατολική Τουρκία. Χετταίοι, Ασσυροβαβυλώνιοι και Πέρσες ήταν διαδοχικά οι μεγάλοι κυρίαρχοι πριν τους Μακεδόνες. Το 162 πΧ, η Κομμαγηνή αποσπάται από την αυτοκρατορία των Σελευκιδών και μετατρέπεται σε ανεξάρτητο βασίλειο. Με χαμένη τη δύναμή τους, οι Σελευκίδες δεν επιχειρούν την ανακατάληψή της.

Το μικρό ορεινό βασίλειο, ελληνιστικό μεν αλλά με έντονη την περσική και αρμενική επιρροή, έχει τον Ευφράτη ως ανατολικό όριο, την οροσειρά του Ταύρου ως δυτικό, νότια απλώνεται η συριακή πεδιάδα και βόρεια η Καππαδοκία. Σε θέση στρατηγική, η επιβίωσή του ως διακριτή οντότητα ανάμεσα στις μεγάλες δυνάμεις της περιοχής, των Ρωμαίων, των Πάρθων, του Πόντου και της Αρμενίας, εξασφαλίζεται με μεγάλους πολιτικούς ελιγμούς και όλα τα διπλωματικά εργαλεία, συμπεριλαμβανομένων παντρειών και δωροδοκιών.

Το ισχυρό χαρτί του βασιλείου ήταν ο έλεγχος του περάσματος του Ευφράτη και των διαβάσεων στα βουνά του Ταύρου, δηλαδή ο έλεγχος των μεγάλων εμπορικών δρόμων μεταξύ ανατολής και δύσης. Στη μακροημέρευσή του βοήθησαν η απομόνωση που του παρείχαν βουνά και ποτάμια και η αγροτική παραγωγή στα οροπέδιά του.  Έφθασε σε μέγιστη ακμή επί Αντιόχου Α’.

Είναι άγνωστο πότε ακριβώς γεννήθηκε και πότε ξεκίνησε και τελείωσε η βασιλεία του -πιθανόν από 69 έως 31 πΧ. Ήταν αυτός που έφτιαξε για λογαριασμό του το εκπληκτικό ταφικό-λατρευτικό συγκρότημα του Νεμρούτ, σήμερα στον κατάλογο παγκόσμιας κληρονομιάς της Ουνέσκο.

Οι Κομμαγηνοί ηγεμόνες αναγκαστικά παρακολουθούσαν τις εξελίξεις στη μετέπειτα κοσμοκράτειρα Ρώμη, προσπαθώντας να ισορροπήσουν ανάμεσα στους διεκδικητές της εξουσίας. Τα κατάφεραν μέχρι το 72 μΧ, όταν ο αυτοκράτορας Βεσπασιανός αποφάσισε να τελειώνει μια και καλή με την Κομμαγηνή, κάνοντάς την τμήμα της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, ενσωματωμένη στην επαρχία της Συρίας.

Μετά, πέρασε στους βυζαντινούς και ακολούθησε τη μοίρα της αυτοκρατορίας τους. Τελείως στο περιθώριο, ξεχάστηκε και το όνομά της ακόμη μετά τον 10^ο αιώνα.

Την Κομμαγηνή τίμησε ο μεγάλος αλεξανδρινός με τα ποιήματα ‘Επιτύμβιον Αντιόχου, βασιλέως Κομμαγηνής’ (1923) και ‘Μελαγχολία του Ιάσωνος Κλεάνδρου, ποιητού εν Κομμαγηνή, 595 μΧ’ (1921). Άγνωστο σε ποιον ακριβώς από τους Αντιόχους βασιλείς αναφέρεται ο Καβάφης, ενώ είναι προϊόν φαντασίας ο ποιητής του.

Αξιομνημόνευτοι είναι οι τελευταίοι στίχοι του πρώτου ποιήματος που υμνούν τον Αντίοχο: ‘Υπήρξε δίκαιος, σοφός, γενναίος.Υπήρξεν έτι το άριστον εκείνο, Ελληνικός -ιδιότητα δεν έχ’ η ανθρωπότης τιμιοτέραν. Εις τους θεούς ευρίσκονται τα πέραν’. Τι ύμνος κι αυτός στην (χαμένη) ελληνικότητα, την κορύφωση του ανθρώπου για τον Καβάφη.

Επηρεασμένος ο Σεφέρης θα αναφερθεί και αυτός στην Κομμαγηνή, στο ποίημα ‘Τελευταίος Σταθμός’ (1944), με βαθύ πόνο για αυτά που κάποτε έθαλλαν και χάθηκαν οριστικά: ‘Ερχόμαστε απ’ την Αραπιά, την Αίγυπτο την Παλαιστίνη τη Συρία το κρατίδιο της Κομμαγηνής που ’σβησε σαν το μικρό λυχνάρι πολλές φορές γυρίζει στο μυαλό μας, και πολιτείες μεγάλες που έζησαν χιλιάδες χρόνια κι έπειτα απόμειναν τόπος βοσκής για τις γκαμούζες, χωράφια για ζαχαροκάλαμα και καλαμπόκια’.

Το Νεμρούτ της Κομμαγηνής

Το όρος Νεμρούτ (από τον μυθικό βασιλιά Νεμρώδ ή Νεβρώδ), στην οροσειρά του Ταύρου, κοντά στο σημερινό Αντίγιαμαν, έχει μια από τις πιο εντυπωσιακές κορυφές βουνών στον κόσμο. Εκεί, στα 2132 μέτρα, βρίσκεται το Ιεροθέσιο, τόπος ταφικός και λατρευτικός, το κορυφαίο έργο του Αντίοχου Α’. Καυχιόταν πως ήταν απόγονος του Δαρείου του Μεγάλου (από τον πατέρα του Μιθριδάτη) και του Σέλευκου Α’ του Νικάτορα όπως και του Πτολεμαίου Α’ του Σωτήρα της Αιγύπτου (από τη μητέρα του Λαοδίκη), δηλαδή ένα εκπληκτικό γονιδιακό και πολιτισμικό μίγμα.

Εκεί επάνω αποτυπώνεται η προσπάθειά του να συνταιριάξει τις δυνάμεις της περιοχής και να δημιουργήσει ένα νέο πολιτισμικό και θρησκευτικό τοπίο, κράμα στοιχείων και θεοτήτων ελληνικών, περσικών και αρμενικών, συμπεριλαμβάνοντας τον εαυτό του και τους προγόνους του ανάμεσα στις θεότητες.

Αποζητώντας την αθανασία, ο πάμπλουτος ηγέτης, που αυτοαποκλήθηκε δίκαιος, επιφανής, θεός, διέταξε την κατασκευή ενός βουνού πάνω στο βουνό, ενός κωνικού σωρού (τύμβου) από μικρές πελεκητές πέτρες στην κορυφή του Νεμρούτ, σήμερα ύψους  50 και διαμέτρου 150 μέτρων, με επάνω του τεράστια αγάλματα θεών και άλλα λατρευτικά αντικείμενα. Σε επιγραφή δηλώνεται πως μεγάλες γιορτές οργανώνονταν εκεί κάθε χρόνο.

Όμως, οι αρχαιολόγοι δεν βρίσκουν μαρτυρίες ότι αυτές συνέβαιναν πραγματικά. Στην πραγματικότητα δεν βρίσκουν τίποτα λατρευτικό, άρα, μάλλον εγκαταλείφθηκε η νέα κοσμοθεώρηση, οι νέοι θεοί και η λατρεία τους με τον θάνατο του βασιλιά. Ο πάρθος Φραάτης Δ’ καθάρισε μάνα, πατέρα κι αδερφούς για να γίνει αυτός ηγεμόνας και μαζί τους τον Αντίοχο, πατέρα της μάνας του.

Στην ανατολική και στη δυτική πλευρά του τύμβου, με την πλάτη τους σ’ αυτόν, βρίσκονται καθιστά αγάλματα θεών, όλα ακέφαλα. Οι κεφαλές τους προβάλλουν επιβλητικές από το έδαφος σαν σε παραλλαγμένο νησί του Πάσχα. Η συνήθης εξήγηση είναι ότι αποκολλήθηκαν λόγω σεισμών, πολύ συνηθισμένων στην περιοχή (άλλωστε εκεί κοντά ήταν και το επίκεντρο των ισχυρότατων σεισμών του Φεβρουαρίου 2023, με δεκάδες χιλιάδες θύματα και ανυπολόγιστες υλικές καταστροφές).

 Άλλοι λένε ότι υπήρξε ανθρώπου χέρι και υποδεικνύουν τις εικονομαχίες. Όπως και να έχει, ανήκουν σε θεότητες του ελληνικού πανθέου που όμως έχουν τα ανάλογά τους στον ζωροαστρισμό και άλλες δοξασίες της περιοχής. Η μίξη αποτυπώνεται και στην καλλιτεχνική δημιουργία. Τα πρόσωπα είναι καθαρά ελληνικής τεχνοτροπίας, τα σώματα με τα ενδύματα και τα καλύμματα της κεφαλής έχουν περσική και αρμενική συγγένεια. Δίπλα στα αγάλματα-κεφαλές του Απόλλωνα, της θεάς Τύχης, του Δία και του Ηρακλή είναι και του Αντίοχου ως όμοιού τους, ισόθεου.

Αυτές είναι οι πέντε μεγάλες θεότητες της νέας θρησκείας. Τις απεικονίσεις τους στο βουνό συνοδεύουν αετοί και λιοντάρια, σύμβολα των ουράνιων και επίγειων δυνάμεων, διαχρονικά βασιλικά.

Διασώζονται και άλλα από τα στοιχεία που υπήρχαν εξωτερικά στον τύμβο, όπως πλατφόρμες, βωμός, πλάκες με τους θεοποιημένους Έλληνες και Πέρσες προγόνους ή με τον Αντίοχο σε χειραψία με τους άλλους θεούς και μια μυστηριώδης λιονταριού με αστέρια και μισοφέγγαρο, καθώς και πολλές επιγραφές που επιτρέπουν να γίνει κατανοητό ποιους απεικονίζουν τα αγάλματα και ποια η σημασία του μνημείου και επιμέρους τμημάτων του.

Ξανακούστηκε το ξεχασμένο όνομα της παραμελημένης Κομμαγηνής το 1881, όταν ανακαλύφθηκε ο τύμβος με τα αγάλματα. Συστηματικές εργασίες ξεκίνησαν εκεί μόλις το 1953 από την Αμερικανοεβραία Τερέζα Γκελ που έβαλε σκοπό της ζωής της να ανακαλύψει τον τάφο του Αντίοχου. Έμαθε τούρκικα και κουρδικά και αγαπήθηκε από την ντόπια κοινωνία που την αποκαλούσε η βασίλισσα του βουνού. Πέθανε (1985) χωρίς να βρει τον νεκρικό θάλαμο.

Ο μοναδικός τρόπος κατασκευής του τύμβου τον προστατεύει. Είναι μεγάλος ο κίνδυνος να καταρρεύσει ολόκληρος αν γίνουν τομές και μετά από κάποιες αρχικές δοκιμές σταμάτησαν τα επεμβατικά εγχειρήματα. Αλλά ούτε και οι πιο σύγχρονοι τρόποι ανάλυσης έδωσαν κάτι αξιόλογο. Ο Αντίοχος τα κατάφερε. Έμεινε στην αιωνιότητα η μνήμη του και ανέγγιχτο το σώμα του. Ίσως και να μας την έφερε και να μην είναι καν θαμμένος εκεί. Εργασίες αποκατάστασης ξεκίνησαν στον αρχαιολογικό χώρο μόλις το 2001.

Φθάνει κανείς ψηλά με δύσβατο δρόμο και πρέπει να προχωρήσει πεζή τα τελευταία 600 ανηφορικά μέτρα -μπορεί να γίνουν κι επικίνδυνα με χιόνι που δεν σπανίζει ακόμη και τον Μάη. Δεν θα είναι μόνος. Με κυρίαρχους τους ντόπιους, οι τουρίστες έχουν αρχίσει να γίνονται υπερβολικά πολλοί για το μέγεθος της περιοχής (τουλάχιστον δεν επιτρέπονται τα drones).

Αξίζει με το παραπάνω ο κόπος. Για το απίστευτο μνημειακό συγκρότημα. Για τη μοναδική θέα που μπορεί να γίνει συγκλονιστική στη δύση και στην ανατολή. Για τη μαρτυρία της ελληνικότητας.