Σε μια χώρα με τόσο σπουδαία ποιητική παράδοση, το Ιράν, με την κληρονομιά των παλαιότερων ποιητών, αλλά και με το κινηματογραφικό έργο σύγχρονων δημιουργών, έχει δείξει σε όλο τον κόσμο ότι η ποίηση δεν είναι μόνο λογοτεχνία. Είναι τρόπος να δούμε τον κόσμο, τρόπος να αφηγηθούμε τη ζωή μας. Ένας τρόπος εμβάθυνσης στα φωτισμένα και στα σκοτεινά τμήματα των ψυχών μας. Και αυτά μπορούν να προσεγγιστούν μόνο μέσα από μια διαδικασία αφαίρεσης.

Τι σημαίνει «ποιητικό σινεμά»; Όχι σαν μια θεωρητική κατηγορία, αλλά σαν ένας τρόπος σκέψης, σαν μια στάση απέναντι στην τέχνη και την ίδια τη ζωή.

Το ποιητικό σινεμά

Ο κινηματογράφος γεννήθηκε αρχικά σαν καταγραφή της πραγματικότητας. Πολύ γρήγορα όμως πέρασε στο πεδίο της αφήγησης: ιστορίες, σενάρια, δραματουργία. Στο περιθώριο αυτής της πορείας γεννήθηκε κάτι άλλο. Η επιθυμία να χρησιμοποιηθεί η εικόνα όχι για να πει μια ιστορία, αλλά για να δημιουργήσει συγκίνηση, αίσθηση, σύμβολο. Αυτό είναι το ποιητικό σινεμά.

Στον αντίποδα της αναπαράστασης, το ποιητικό σινεμά δεν είναι είδος. Δεν είναι «ποιητικό δράμα» ή «ποιητικό ντοκιμαντέρ». Είναι ένας τρόπος κινηματογράφησης που μοιάζει με την ποίηση: θραύσματα, εικόνες, ρυθμός, σιωπές, ανοιχτές ερμηνείες. Λιτότητα και αφαίρεση.

Ο υπότιτλος στον Φάουστ του Μουρνάου είναι χαρακτηριστικός: «Ένα ποίημα με εικόνες». Τότε το σινεμά ζούσε ακόμη μέσα στην αθωότητά του. Δεν υπήρχε η βιομηχανία του θεάματος. Με τον ερχομό του ήχου, ο κινηματογράφος εγκλωβίστηκε στις δομές του δυτικού αστικού μυθιστορήματος του 19ου αιώνα. Από τότε έμελλε να χωριστεί στα δύο: από τη μια η Αναπαράσταση, από την άλλη η Ποίηση.

Πολλοί αναρωτιούνται: μπορούν να συνυπάρξουν; Απαντώ ευθέως: όχι. Είναι σαν να προσπαθείς να συνδυάσεις δυο γλώσσες ασύμβατες. Μιλά κανείς άγγλο-κινέζικα ή γαλλικό-φαρσί; Το αποτέλεσμα θα ήταν τέρας του Φρανκενστάιν.

Ο ποιητής ξεκινά από το όραμα, το συναίσθημα, τη ρήξη με το φαίνεσθαι. Ο κινηματογράφος της αναπαράστασης ενσωματώνει και αλέθει τα πάντα για την παραγωγή θεάματος. Ενός θεάματος που γεννά υπεραξίες και εκατομμύρια δολάρια. Ενός θεάματος που καταναλώνεται. Ενός θεάματος που σε κοιμίζει στον καναπέ. Όπως το fast food που σε γεμίζει και μετά το ξεχνάς.

Η Τέχνη δεν μπορεί να συμβιβαστεί με το εύκολο. Γιατί η Τέχνη, σαν έκρηξη του Ασυνείδητου, μοιάζει με ωκεανό δυσκολιών. Το εύκολο οδηγεί στον ύπνο. Το δύσκολο στην αϋπνία. Και στα ελληνικά, έξ-υπνος σημαίνει ακριβώς αυτό: ο άυπνος.

Ρίζες και παραδόσεις

Το ποιητικό σινεμά έχει προγόνους. Πρώτοι εκείνοι που μίλησαν μέσα από τη νέα γλώσσα οδηγούμενοι από το Ασυνείδητο, τη φαντασία, το όνειρο.

Ο Ντοβζένκο στη Γη έδωσε τον λυρισμό του κύκλου της ζωής. Αν ο Αϊζενστάιν ήταν το έπος, ο Ντοβζένκο ήταν η ποίηση. Στις βουβές ταινίες, η λογική της εικόνας ήταν ήδη ποιητική: η αφήγηση στηριζόταν αποκλειστικά στην εικόνα και στους μεσότιτλους. Η παντομίμα, οι υπερβολικές χειρονομίες, οι εκφράσεις του προσώπου, όλα αυτά έγιναν εργαλεία συγκίνησης. Η μουσική, πάντα ζωντανή και οργανική, διαμόρφωνε τον συναισθηματικό τόνο.

Έτσι ο βωβός κινηματογράφος δημιούργησε μεταφορές και συνειρμούς. Έκανε την ταινία να λειτουργεί ως ποίημα. Ήταν η πρώτη μεγάλη προσπάθεια να εδραιωθεί ο κινηματογράφος ως καλλιτεχνική τέχνη.

Αργότερα, το ιαπωνικό και ινδικό σινεμά έδωσαν τη δική τους λιτότητα και μυσταγωγία. Στη Δύση, η τελευταία μεγάλη ποιητική αναλαμπή: Παρατζάνοφ, Ταρκόφσκι, Αντονιόνι, Αγγελόπουλος, Ρενέ. Και βέβαια η έκρηξη του ιρανικού κινηματογράφου. Το μεγαλείο του απλού. Η αποθέωση της λιτότητας. Ταινίες σαν χαϊκού: εικόνες που είναι μικρές φράσεις, αλλά κρύβουν έναν ολόκληρο κόσμο.

Η δική μου διαδρομή

Ας μου επιτραπεί μια αναφορά στο έργο μου. Από μικρή ηλικία αγάπησα την προκλασική, την κλασική και αργότερα την ατονική μουσική. Και τη λογοτεχνία. Έχω εκδώσει τρία ποιητικά βιβλία. Η ποίηση και η μουσική ήταν πάντα οι πρώτες μου γλώσσες.

Έτσι, μετά από μια περίοδο αισθητικών αναζητήσεων, άρχισα να διαμορφώνω ένα προσωπικό ύφος. Η θεματική παρέμενε κοινή: η ανθρώπινη τραγωδία. Κατάλαβα νωρίς ότι έργο του καλλιτέχνη είναι να μην βάζει ποτέ την ανθρώπινη τραγωδία σε παρένθεση. Και ότι το περιεχόμενο αναζητεί μόνο του τη φόρμα που του ταιριάζει.

Από την πρώτη ταινία προσπάθησα να κρατήσω τον κινηματογράφο ανοιχτό στην ποίηση.

Μέρες Οργής (1995) και Θρίαμβος του Χρόνου (1996): η Ιστορία γίνεται αλληγορία. Ο χρόνος δεν είναι αφήγηση αλλά υπαρξιακή εμπειρία.

Χρήμα, μια μυθολογία του σκότους (1998): το οικονομικό σύστημα γίνεται σκοτεινό ποίημα εικόνων. Ο πατέρας-Θεός χρήμα καταδιώκει τον γιο μέσα από τρεις εποχές.

Μνήμη (2002): εγκλωβισμός στη λαγνεία, έκπτωση του σώματος, αδιέξοδο και τρέλα.

Δύο χρόνια αργότερα, στο Λόγοι και Αμαρτήματα (2004), η προβληματική μου μετακινείται στον λόγο, τη θρησκευτικότητα και την ενοχή — θέματα που θα αποκτήσουν νέα μορφή και ένταση στα μεταγενέστερα έργα του Guilt (2009) και 10η Μέρα (2012).

10η Μέρα (2012): η καθημερινότητα των μεταναστών στην Αθήνα φιλτράρεται μέσα από εικόνες-κραυγές. Η Ευρώπη γίνεται ένας καφκικός πύργος.

Γραμμές (2016), Εξορία (2019), Καθαρτήριο (2022): η τριλογία της Κρίσης. Πρόσωπα πραγματικά και συμβολικά, που ζουν σε έναν κόσμο νεκρό πριν από τον καιρό του. Από τηλεφωνικές γραμμές απελπισίας, σε έναν Οδυσσέα ξένο στον ίδιο του τον τόπο, και τέλος σε ανθρώπους που διψούν για αγάπη όπως στην έρημο διψάς για νερό.

Άπειρη Γη (2025): η ποίηση γίνεται η μόνη γλώσσα για την απώλεια, τη μνήμη, την καταστροφή του τόπου. Για όσα ο τεχνο-υλικός πολιτισμός περιθωριοποιεί: τον κύκλο της ζωής.

Για μένα, η ποίηση δεν είναι διακόσμηση. Είναι το ίδιο το περιεχόμενο.

Ο θεατής στο ποιητικό σινεμά

Το ποιητικό σινεμά δεν ζητά έναν παθητικό θεατή. Ζητά έναν συμμέτοχο. Δεν προσφέρει κατανάλωση, δεν έχει αρχή, μέση και τέλος. Θέλει φαντασία, στοχασμό, συγκέντρωση.

Είναι σαν να διαβάζεις ποίημα. Μπορείς να το καταλάβεις με τον δικό σου τρόπο. Να δεις κάτι που ούτε ο δημιουργός είχε σκεφτεί. Το ποιητικό σινεμά γεννά ερωτήματα, όχι απαντήσεις.

Θυμάμαι όταν είδα για πρώτη φορά τον Καθρέφτη του Ταρκόφσκι. Βγήκα από την αίθουσα ζαλισμένος. Δεν μπορούσα να φάω ή να πιω. Είχα την αίσθηση ότι κάποιος έσκαψε βαθιά μέσα του και μοιράστηκε μνήμες που με στοίχειωσαν.

Το ποιητικό σινεμά προσφέρει ανασφάλεια. Δεν βλέπεται χαλαρά, με φαγητό και ποτό μπροστά στην οθόνη. Απαιτεί προσήλωση. Όπως η μουσική του Μπαχ. Δεν χρειάζεται να είσαι ειδικός για να νιώσεις τη μαγεία. Αρκεί να έχεις ανοιχτή ψυχή.

Γιατί είναι αναγκαίο σήμερα

Ζούμε σε εποχή ταχύτητας, πληροφορίας, υπερπαραγωγής εικόνων. Ο εμπορικός κινηματογράφος είναι βιομηχανία που αναπαράγει ίδιες φόρμες. Το ποιητικό σινεμά είναι πράξη αντίστασης.

Ο Γκυ Ντεμπόρ το 1960 μίλησε για την κοινωνία του θεάματος. Σήμερα τα λόγια του ακούγονται πιο επίκαιρα. Η εικόνα κυριαρχεί παντού. Καταναλώνεται και μας καταναλώνει. Έχασε την ιερότητά της.

Τα pixel έγιναν ιοί. Εκεί που υπήρχε χώμα και μυρωδιά βροχής, τώρα μυρίζει καμένο. Η Μάνα-Γη ξεχάστηκε στο όνομα της ανάπτυξης. Όποιος δεν σέβεται τον γεννήτορα του είναι ανάξιος γιος.

Η ποίηση της εικόνας είναι η υπενθύμιση της καταγωγής μας. Τα σύμβολα είναι γλώσσα. Η μνήμη δεν αποτυπώνεται με ρεαλισμό, αλλά με σύμβολα. Το κλειδί για να ανοίξεις το δωμάτιό σου έχει δοθεί. Το ερώτημα είναι: έχεις μάτια να το δεις;

Κλείσιμο

Ο ποιητικός κινηματογράφος δεν είναι περιθωριακός. Είναι η καρδιά του σινεμά. Από την αρχή, ο κινηματογράφος δεν ήταν μόνο αφήγηση. Ήταν όνειρο. Σκιές στον τοίχο που μιλούσαν για κάτι μεγαλύτερο από εμάς.

Το ποιητικό σινεμά μας θυμίζει ότι η τέχνη δεν είναι μόνο διασκέδαση. Είναι προφητεία. Μέσα από την εικόνα συναντάμε ξανά τον μύθο, τον εαυτό μας, την κοινή μας μοίρα.

• Το παρόν κείμενο αποτελεί μέρος της διάλεξης του Βασίλη Μαζωμένου στο διεθνές κινηματογραφικό φεστιβάλ Fajr στην πόλη Shiraz του Ιράν τέλος Νοεμβρίου 2025. Ο σκηνοθέτης βρέθηκε εκεί με την ταινία του «Άπειρη γη» που συμμετείχε στο διεθνές διαγωνιστικό τμήμα του φεστιβάλ και λογοκρίθηκε από τους διοργανωτές.