Συμπληρώθηκαν 100 ημέρες από το «συνέδριο» του GAZI LIVE (8-11-2024) και το ν’ ασχοληθεί κανείς πάλι με τον αχυράνθρωπο Φάμελλο, με τους Σπίρτζη/Γεροβασίλη των Τεμπών ή με την ιερά προσήλωση Πολάκη στις αρχές δικαιοσύνης θα ήταν βαρετό. Είναι καιρός για ένα φιλολογικό μνημόσυνο του συγχωρεμένου (ΣΥΡΙΖΑ).

Η φράση του τίτλου ανήκει στον ρομαντικό ποιητή Κώστα Ουράνη και δεν γράφτηκε για τον Κασσελάκη! Τους χωρίζουν εξάλλου δύο αιώνες. Ο ένας αιώνας είναι η διαφορά της φυσικής ηλικίας τους κι ο άλλος ήταν ένας ακόμη αιώνας οφειλόμενος στο ότι ο κοσμογυρισμένος ποιητής μας ζούσε στην σκιά του Σάρλ Μπωντλαίρ, του γεννηθέντος το 1821!*

Τω καιρώ εκείνω (1920), η Ελλάδα της ακόμη “Μεγάλης ιδέας” δεν είχε προλάβει να πιάσει επαφή με τον αρτιγέννητο ντανταϊσμό. Η πρώτη σοβαρή αναφορά σ’ αυτόν γίνεται στις 16 Ιουλίου 1920, στην εφημερίδα “Νέα Ελλάς” που δημοσίευσε άρθρο του Ουράνη για το DADA, όταν δηλαδή ο ντανταϊσμός ετοιμαζόταν ήδη ν’ αποχαιρετήσει.

Ο Ουράνης αναφέρει τότε, ότι οι δημιουργίες των Ντανταϊστών κρίνονταν ως ακατανόητες και εκκεντρικές, ότι οι δημιουργοί του ήθελαν μόνο να προκαλέσουν την προσοχή του κοινού και ότι το μόνο που κατάφερναν ήταν «να μετατρέπουν το χασμούρημά μας εις μειδίαμα».

Στην κατακλείδα του άρθρου του  αναφέρει μάλιστα «διότι περί ενός εκ των δύο πρόκειται ˙ή οι δαδαϊσταί κοροϊδεύονται μεταξύ τους ή κοροϊδεύουν εμάς. Τίποτα άλλο!».

Ο ντανταϊσμός καθόρισε καλλιτεχνικά όλον τον αιώνα που ακολούθησε κι ο ποιητής έπεσε ελαφρώς έξω στις προγνώσεις του. Όμως τα περί χασμουρητού εμμέσως μαρτυρούν ότι κι αυτός δεν θεωρούσε τους ντανταιστές ολότελα ανιστόρητους κι αυθαίρετους αλλά απότοκους της αληθινής ζωής.

Κι αυτή η αληθινή ζωή δεν ήταν άλλη από την απρόσμενη φρίκη του ΜΕΓΑΛΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ (Α’ ΠΠ) και το Νταντά (Dada) δεν ήταν παρά στάση αισθητικής αναρχίας και διαμαρτυρίας ενάντια στη βαρβαρότητα του πολέμου αλλά και σε κάθε διανοητική αγκύλωση που της είχε επιτρέψει να επέλθει, τόσο στην τέχνη όσο και στην καθημερινότητα.

Χαρακτηρίζεται από τον εσκεμμένο παραλογισμό κι απόρριψη των κυρίαρχων ιδανικών της τέχνης, της ηθικής, της θρησκείας, της πατρίδας κι όλων όσων επιχειρούσαν να εκλογικεύσουν την συνεχιζόμενη παράλογη θυσία τόσων εκατομμυρίων νέων Ευρωπαίων. Ο Ουράνης ευλόγως αναγνώριζε και τον εαυτό του στους στόχους αποδόμησης των ντανταιστών μιας κι ο ρομαντισμός αποτελούσε τον κατ’ εξοχήν στόχο τους.

Με όρους απέχθειας και εξέγερσης

Η ουδέτερη Ελβετία των φυγάδων προσέφερε κατάλληλο υπόβαθρο για την κυοφορία του Ντανταϊστικού πνεύματος. Το Νταντά επισήμως ξεκίνησε στην ΖΥΡΙΧΗ με μαιευτήριο το ιστορικό Καμπαρέ Βολταίρ (Cabaret Voltaire) στις αρχές του 1916. Λίγα μέτρα παραπέρα κατοικούσε ένας Ρώσος φυγάς που έπαιζε μαζί τους συχνά σκάκι κι όχι μόνον, ο Βλαδίμηρος Λένιν με την σύζυγο του Νάντια Κρούπτσκαγια.

«Εμείς ήμασταν αποφασιστικά κατά του πολέμου, χωρίς, γι’ αυτό το λόγο, να πέσουμε στις εύκολες πτυχές του ουτοπικού ειρηνισμού. Ξέραμε ότι δεν ήταν δυνατό να σταματήσει ο πόλεμος, παρά μόνο αφού ξεριζωνόταν το κακό. Η ανυπομονησία να ζήσουμε ήταν μεγάλη, η αηδία παρουσιαζόταν σε όλες τις εκφάνσεις του λεγόμενου μοντέρνου πολιτισμού, στις ίδιες του τις βάσεις, στη λογική, στη γλώσσα του. Έτσι η εξέγερση προσλάμβανε διαστάσεις, όπου το αλλόκοτο και το αφηρημένο ξεπερνούσαν κατά πολύ τις αισθητικές αξίες. Δε χρειάζεται να ξεχάσουμε ότι στη λογοτεχνία ένας πολυπράγμων συναισθηματισμός σκέπαζε κάθε τι το ανθρώπινο και το άσχημο γούστο με αξιώσεις μεγαλοσύνης παρουσιαζόταν σε όλους τους κλάδους της τέχνης, χαρακτηρίζοντας τη δύναμη της αστικής τάξης πάνω σε ό,τι πιο μισητό διέθετε…». Έτσι ερμηνεύει το ξεκίνημα τους, με όρους απέχθειας κι εξέγερσης, ο εκ των «ιδρυτών» Τριστάν Τζαρά.

Παρότι η αστική κουλτούρα είχε ενοχοποιηθεί για τον πόλεμο κι από άλλους νωρίτερα, το DADA ήταν αυτό που κατάφερε το θανάσιμο πλήγμα στην παραδοσιακή αντίληψη περί κουλτούρας. Όμως η σχεδόν άμεση διάλυσή του ήταν φυσική συνέπεια της ριζικά αρνητικής στάσης του και κάπως έτσι φάνηκε συνεπής στην απέχθεια του προς την αιωνιότητα, το κλασσικό, το αναλλοίωτο κλπ. Η διαμαρτυρία του ντανταϊσμού οδηγήθηκε σε θέσεις ολοκληρωτικής άρνησης της λογικής σε φιλοσοφικό επίπεδο κι η άρνηση της αστικής κοινωνίας οδήγησε στην συνολική απόρριψη της τέχνης, ως προϊόν αυτής.

Θεωρήθηκε από πολλούς αντικαλλιτεχνική, αντιλογοτεχνική και αντιποιητική στάση το να στρέφεται κανείς κατά της αιώνιας ομορφιάς, της αιωνιότητας των αρχών, της στατικής σκέψης, της καθαρότητας της αφηρημένης ιδέας. Αντιθέτως πρόβαλε εμφατικά τον αυθορμητισμό, την αμεσότητα, το ατελές, την αταξία και κυρίως την ατομική ελευθερία συχνά με αστείες πλευρές μιας χονδροειδούς αυτοπροβολής.

Αναμφίβολα το θυελλωδώς σύντομο ντανταϊστικό πέρασμα επηρέασε όλα τα κινήματα που το διαδέχθηκαν και μια αρνητική όψη, ιστορικά ντανταϊστική, ανακαλύπτεται σε κάθε μεταγενέστερη αποδομητική τάση απέναντι σε καταστάσεις αποσαθρωμένες και πνευματικά καταδικασμένες. Το βρίσκουμε λοιπόν στον σουρεαλισμό, στους Monty Pythons, στο πανκ, στον μεταμοντερνισμό κλπ.

Με κάθε ντανταιστική διάθεση αφιερώνουμε ένα τραγουδάκι του ομώνυμου συγκροτήματος Cabaret Voltaire (1985 Richard H. Kirk & Stephen Mallinder) για το πέρασμα Κασσελάκη από τον ΣΥΡΙΖΑ

*Μήπως το σημαντικότερο γεγονός του 1821 ήταν η γέννηση του Μπωντλαίρ;