Η Σφαγή των Καλαβρύτων, τον Δεκέμβριο του 1943, παραμένει ένα από τα πιο συγκλονιστικά εγκλήματα των ναζιστικών στρατευμάτων στην Ελλάδα. Η μαζική εκτέλεση των ανδρών της πόλης, η ολοσχερής καταστροφή της πόλης και το βίαιο κενό που άφησε πίσω της δεν αποτελούν μόνο ένα ιστορικό γεγονός. Είναι ένα τραύμα που μεταφέρεται σιωπηλά, διαμέσου του χρόνου, όχι μόνο μέσα από αφηγήσεις αλλά κυρίως μέσα από ελλείψεις και σιωπές.

Η επιλογή των Καλαβρύτων ως ιστορικού πλαισίου δεν επιχειρεί να ανιχνεύσει άμεσες θεματικές αντιστοιχίες με το έργο του Τάσσου, αλλά κυρίως να συνομιλήσει με τον πυρήνα της εικονοποιητικής του πρότασης: μια τέχνη λαϊκή, συλλογική, εμποτισμένη με την ένταση της ιστορικής μνήμης, που δεν απεικονίζει το τραύμα, αλλά το μεταφέρει μέσω της ύλης και της μορφής με τρόπο συμβολικό, επίμονο, πολιτικά φορτισμένο.

Ο Τάσσος δεν εικονογραφεί τη Σφαγή. Ωστόσο, η χαρακτική του συνομιλεί με το τραύμα μέσα από μια εντελώς διαφορετική διαδρομή. Όχι μέσω της θεματολογίας, αλλά μέσα από τη μορφή και τη διαδικασία. Η μνήμη, όπως και η χαρακτική, δεν είναι ποτέ ευθύγραμμη ή σαφής. Είναι μια επιφάνεια φθαρμένη, δουλεμένη, γεμάτη επαναλήψεις και σβησίματα. Η ίδια η πράξη της χάραξης φέρει τη δύναμη μιας σιωπηλής καταγραφής. Όχι εξιστόρηση, αλλά άμεση, υλική εγγραφή.

Οι μορφές του Τάσσου ‒σκληρές, λιτές, γεμάτες ένταση‒ αντιπροσωπεύουν κάτι πιο καθολικό: τη μνήμη της απώλειας, της καταπίεσης, της αντίστασης. Η ένταση της γραμμής, η κάθετη τομή, η αντίσταση της ύλης ‒ όλα λειτουργούν ως μορφές που φέρουν το βάρος του ανείπωτου. Και μέσα σε αυτό το ευρύτερο πλαίσιο, το τραύμα των Καλαβρύτων, όπως και άλλες πληγές της Κατοχής, έρχεται να συνομιλήσει με το έργο του, όχι ως θέμα, αλλά ως εσωτερικός ρυθμός.

Η έκθεση επικεντρώνεται κυρίως στις ξύλινες μήτρες του Τάσσου ‒ στα ίδια τα σώματα της χαρακτικής διαδικασίας. Εδώ, το βλέμμα δεν κατευθύνεται στο τελικό τύπωμα, αλλά στην πρώτη ύλη: στο ξύλο που φέρει τα ίχνη της χειρονομίας, τις φθορές, τις χαράξεις. Αυτές οι μήτρες δεν είναι μέσα παραγωγής. Είναι αυτόνομα έργα ‒ αυτόνομες επιφάνειες μνήμης. Η κάθε χάραξη δεν λέει μια ιστορία, μαρτυρά μια πράξη: πίεση, κόπο, επιμονή. Η παρουσία τους στην έκθεση αναδεικνύει την αφαίρεση ως πράξη ενθύμησης: αυτό που έχει αφαιρεθεί από την επιφάνεια, αυτό που λείπει, γίνεται αυτό που αποτυπώνεται, αυτό που επιμένει να μνημονεύεται.

Η μνήμη, σε αυτήν τη μορφή, δεν λειτουργεί ως αναφορά στο παρελθόν. Είναι κάτι που επιτελείται στο παρόν του έργου. Η τεχνική παύει να είναι απλή μέθοδος και γίνεται χώρος συναισθηματικής εγγραφής. Η λιτότητα της μορφής, η αργή σωματική διαδικασία, η υλική αντίσταση του ξύλου ‒ όλα αυτά δεν μιλούν άμεσα για τα Καλάβρυτα, αλλά για την ίδια τη φύση της μνήμης: εύθραυστη, επαναληπτική, πάντα ελλιπής.

Η χαρακτική του Τάσσου αναδεικνύει με σαφήνεια μια τέχνη στρατευμένη, χωρίς να είναι προπαγανδιστική. Φέρει μέσα της την πρόθεση μιας αισθητικής που αρθρώνεται δημόσια, που αντλεί από τη συλλογική εμπειρία και επιστρέφει σε αυτή με απλότητα και δύναμη. Δεν πρόκειται για έναν καλλιτέχνη αποκομμένο από τα κοινωνικά και πολιτικά συμφραζόμενα, αλλά για έναν καλλιτέχνη που λειτούργησε ως εικαστικός φορέας ενός μαζικού αφηγήματος. Όπως έχει υποστηριχθεί, το έργο του είναι το εικονογραφικό ισοδύναμο της εποχής του με έντονη πολιτική φόρτιση, με την πρόθεση να μετατρέψει την ιστορική πληγή σε συλλογική μνήμη.

Σε αυτό το πλαίσιο, τα Καλάβρυτα δεν λειτουργούν ως «θέμα», αλλά ως τόπος συντονισμένος με τη μνήμη που το έργο του Τάσσου διαρκώς επεξεργάζεται. Το παρελθόν, η ιστορία, η απώλεια, δεν προσφέρονται προς αφήγηση. Αναδύονται μέσα από τις σιωπές της ύλης, μέσα από το βάθος της γραμμής, μέσα από την ίδια τη σωματικότητα της χάραξης.

Σε αυτή τη διαδρομή, το έργο του Τάσσου δεν αναπαριστά το τραύμα. Το φέρει ‒ όχι ως περιεχόμενο, αλλά ως υλικό ίχνος. Όπως το παρελθόν δεν διατηρείται αυτούσιο, αλλά επιστρέφει μέσα από σκιές και αποκλίσεις, έτσι και η χάραξη στο έργο του δεν εξηγεί, το ενσωματώνει. Και εκεί, ανάμεσα στη σιωπή του ξύλου και στην ένταση της χειρονομίας, γεννιέται ένας τόπος μνήμης ‒ όχι για να θυμίσει, αλλά για να κρατήσει.

*Η Ευγενία Ίσκου είναι αρχαιολόγος, ιστορικός τέχνης, συνεπιμελήτρια της έκθεσης έργων του Τάσσου: Η Τέχνη και η Ιστορία, ο Λαός και το Βίωμα που παρουσιάζεται στο πλαίσιο της 82ς επετείου του ολοκαυτώματος των Καλαβρύτων.