Ένα άρθρο που διάβασα πρόσφατα δίνει απαντήσεις σε ένα ερώτημα που με απασχολεί εδώ και χρόνια: Πώς είναι δυνατόν να υπάρχουν δεκάδες εκατομμύρια πολίτες που δεν θεωρούν τον Ντόναλντ Τραμπ ηθικά αποκρουστικό – ή ακόμη χειρότερα, τον βλέπουν ως ήρωα και πρότυπο; Τηρουμένων όλων των αναλογιών, μήπως το ερώτημα αγγίζει και την περίπτωση του απροκάλυπτα κυνικού Μητσοτάκη;

Ο συγγραφέας του άρθρου Ντέηβιντ Μπρουκς, ξεκινά με ένα φιλοσοφικό υπόβαθρο, βασισμένο στη σκέψη του Αλασνταίρ Μακιντάιρ, του σημαντικού Βρετανού ηθικού φιλοσόφου, που πέθανε τον Μάιο του 2024.

Ο Μπρουκς ανατρέχει στην αρχαία Αθήνα του Αριστοτέλη, όπου το ηθικό πλαίσιο της ζωής δεν καθοριζόταν από προσωπικές επιθυμίες, αλλά από τον ρόλο που είχε ο καθένας στην κοινότητα. Ένας πολίτης κρινόταν για το πόσο καλά επιτελούσε τον κοινωνικό του ρόλο – είτε ήταν πολεμιστής, δάσκαλος ή μητέρα. Οι άνθρωποι είχαν μια σαφή αίσθηση σκοπού, και η «αριστεία» δεν ήταν αφηρημένη έννοια, αλλά πρακτική επιδίωξη.

• Διαβάστε: Τραμπ / Η «θεωρία του τρελού» και το ενδεχόμενο να γυρίσει «μπούμερανγκ»

Ένα σύγχρονο παράδειγμα αυτής της ηθικής αντίληψης δίνει ο Μπρουκς με τον πρώην παίκτη του μπέιζμπολ Ryne Sandberg, ο οποίος, κατά την είσοδό του στο Hall of Fame, μίλησε για το σεβασμό στο παιχνίδι, στους συναθλητές και στην παράδοση του αθλήματος. Δεν αγωνιζόταν για ανταμοιβές, αλλά επειδή «έτσι έπρεπε να παίζεται το παιχνίδι». Η αντίληψη αυτή ανήκει σε έναν παλιό, συνεκτικό ηθικό κόσμο που έχει πια χαθεί.

Η έλευση του Διαφωτισμού, με τις θρησκευτικές συγκρούσεις και την αποστροφή προς τις θρησκευτικές απολυτότητες, οδήγησε σε μια «ιδιωτικοποίηση της ηθικής»: ο καθένας πλέον είχε το δικαίωμα να καθορίσει τις δικές του αξίες. Το κοινό ηθικό σύστημα αντικαταστάθηκε από την αυτονομία του ατόμου. Ο Μακιντάιρ υποστήριξε ότι αυτό το πέρασμα αποδυνάμωσε τη συλλογική ηθική και άφησε τους ανθρώπους εκτεθειμένους, χωρίς σαφές σύστημα αξιών.

Καθώς οι δυτικές κοινωνίες μπήκαν στον 20ό αιώνα, σύμφωνα με τον Μακιντάιρ, το πρόβλημα επιδεινώθηκε. Ο λόγος του Νίτσε – ότι ο Θεός «πέθανε» και η ευθύνη για τη δημιουργία νοήματος ανήκει πια στο άτομο – ενέπνευσε δικτάτορες, που υποσχέθηκαν νέο νόημα μέσω πολιτικής στράτευσης.

Στο σημερινό πλαίσιο, γράφει ο Μπρουκς, το κύριο χαρακτηριστικό είναι το «ηθικό κενό». Οι άνθρωποι μιλούν για «αξίες», αλλά στην πραγματικότητα δεν διαθέτουν κοινό σύστημα αναφοράς για να κρίνουν ποιο είναι το σωστό και ποιο το λάθος.

Ο Μακιντάιρ παρομοιάζει την κατάσταση με μια κοινωνία «μετά την αποκάλυψη», όπου έχουν απομείνει διάσπαρτες σελίδες από εγχειρίδια ηθικής χωρίς κατανόηση του συνόλου. Η επικρατούσα ηθική μορφή σήμερα είναι ο “αισθηματισμός” (emotivism): οι άνθρωποι απλώς κάνουν ό,τι τους φαίνεται σωστό τη δεδομένη στιγμή.

Αυτή η μετατόπιση έχει πολιτικές συνέπειες. Ο Τραμπ δεν προσπαθεί να υποδυθεί τον ηθικό ηγέτη. Δεν υποκρίνεται, δεν προσποιείται ότι σέβεται θεσμούς ή αξίες – τις χρησιμοποιεί ως σκηνή για την προσωπική του παράσταση. Όπως παρατηρεί ο πολιτικός θεωρητικός Γιούβαλ Λεβίν, δεν επιδιώκει να διαμορφωθεί από τους θεσμούς που υπηρετεί· επιδιώκει να τους χρησιμοποιήσει.

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι οι προεδρικές χάρες που έδωσε σε ανθρώπους καταδικασμένους για διαφθορά, χωρίς να ζητήσει από αυτούς καμία απολογία ή μεταμέλεια. Για πολλούς, αυτό ήταν ηθικά αδιάφορο. Στην πραγματικότητα, για όσους έχουν γαλουχηθεί με το μοντέλο του «κάνω ό,τι θέλω», ο Τραμπ εκπροσωπεί απλώς μια ακραία εκδοχή του εαυτού τους. Δεν προκαλεί αποστροφή· προκαλεί θαυμασμό.

Το πρόβλημα, υποστηρίζει ο Μπρουκς, είναι ότι οι σύγχρονοι άνθρωποι δεν έχουν εκπαιδευτεί στις βασικές αρετές: εντιμότητα, συμπόνια, πιστότητα, υπευθυνότητα. Ηθική ζωή χωρίς αυτές δεν είναι δυνατή, και η έλλειψή τους οδηγεί σε ευαλωτότητα, ανασφάλεια και πολιτική τοξικότητα.

Ο Τεντ Κλέιτον, καθηγητής πολιτικής επιστήμης στο Πανεπιστήμιο Central Michigan, συνοψίζει την προσέγγιση του Μακιντάιρ λέγοντας ότι «ζει κανείς σε μια κατακερματισμένη κοινωνία, χωρίς αντίληψη κοινού καλού, χωρίς μηχανισμό για να διαμορφωθεί ή να προσεγγιστεί το κοινό καλό – και οι περισσότεροι πλέον πιστεύουν ότι δεν υπάρχει καν κοινό καλό».

Ο Μπρουκς δεν προτείνει μια επιστροφή στις προ-διαφωτιστικές κοινωνίες που ήθελε ο Μακιντάιρ, θεωρώντας πως οδηγούν συχνά σε αυταρχικά συστήματα. Αντίθετα, υποστηρίζει μια «πλουραλιστική» προσέγγιση: διατήρηση των ελευθεριών του Διαφωτισμού, αλλά και αναβίωση της ηθικής παιδείας, της ευθύνης και της αρετής. Μια κοινωνία δεν μπορεί να λειτουργήσει χωρίς μια ελάχιστη ηθική συνοχή, κι αυτή δεν θα προκύψει από εξαναγκασμό, αλλά από εκπαίδευση και πολιτισμό.

Ο Τραμπ, καταλήγει, δεν είναι η εξαίρεση· είναι το σύμπτωμα. Δεν δημιουργεί, αλλά ενσαρκώνει την εποχή του. Αν δεν κατανοήσουμε τη φιλοσοφική αποσύνθεση που τον κατέστησε ελκυστικό, τότε απλώς θα παραμείνουμε θεατές στη συνεχιζόμενη ηθική αποσύνθεση της δημόσιας ζωής. Βλέπετε καμία ομοιότητα με τη σημερινή Ελλάδα;