Επί 36 χρόνια με τους Γιατρούς Χωρίς Σύνορα, ο Οδυσσέας Βουδούρης μόλις γύρισε από μια ακόμη αποστολή, αυτήν τη φορά στη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό. Στη συνομιλία που είχαμε, περιγράφει τις δυσκολίες των νοσηλευτών σε μία χώρα που μαστίζεται από τη φτώχεια και τον πόλεμο. Εξηγεί τις φωτογραφίες που ο ίδιος τράβηξε και δηλώνει έτοιμος για νέες περιπέτειες.
Οδυσσέα δεν το βάζεις κάτω. Πόσα χρόνια κλείνεις στους Γιατρούς Χωρίς Σύνορα, και γιατί ξανά στο πεδίο;
Η πρώτη μου αποστολή με τους Γιατρούς Χωρίς Σύνορα ήταν το 1989, στο Σαλβαδόρ. Οι αντάρτες του Μετώπου FarabundoMarti είχαν μπει στην πρωτεύουσα, το San Salvador. Οι μάχες γινόντουσαν στους δρόμους, γύρω από το σπίτι μας. Έντονες στιγμές, το θυμάμαι σαν να ήταν χθες. Δυσκολεύομαι να το συνειδητοποιήσω, αλλά έχουν περάσει 36 χρόνια. Η μισή ζωή μου!
Όχι, δεν έχω λόγο να το βάλω κάτω. Ευτυχώς, το σώμα μου μού έχει φερθεί ευγενικά μέχρι τώρα και ακόμα δεν ταλαιπωρεί την υγεία μου. Λαχανιάζω ίσως λίγο πιο γρήγορα, αλλά παίζω μπάσκετ στην ομάδα που ιδρύσαμε στο Κοινωνικό ΕΚΑΒ και ψάχνω συμπαίκτη για τένις. Αν είσαι διαθέσιμος, πάμε…
Μόνο ρακέτες στη θάλασσα. Αλλά μπάσκετ παίζω φανατικά και είμαι διαθέσιμος. Πρώτη φορά στη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό;
Ναι, πρώτη φορά. Ήμουν ωστόσο το 1994 στη γειτονική Ρουάντα, τις πρώτες μέρες της γενοκτονίας. Φρικτή ανάμνηση. Θυμάμαι να κλαίνε εθελόντριες των MSF, διηγούμενες πως σκότωσαν υπαλλήλους Τούτσι της αποστολής μπροστά στα μάτια τους. Ήταν η πιο φρικτή εμπειρία μου. Δεν υπήρχαν τραυματίες να θεραπεύσεις, μόνο νεκροί.
Η γενοκτονία αυτή αποτέλεσε και καθοριστικό παράγοντα στο χάος που επικρατεί σήμερα στο ανατολικό Κονγκό. Υπήρξε αναζωπύρωση της κρίσης το 1996, με εκατοντάδες χιλιάδες πρόσφυγες σε Κονγκό, Ρουάντα, αλλά και Τανζανία. Τότε μετείχα σε μια αποστολή του Ελληνικού Τμήματος στη χώρα αυτή. Την συνέχεια αυτού του κύκλου βίας ζούμε σήμερα στο Kivu, στα ανατολικά του Κονγκό, όπου διεξάγεται η αποστολή στην οποία συμμετείχα.
Στις φωτογραφίες φαίνονται ακόμη και παιδιά τραυματισμένα. Βασικά περιθάλπονται θύματα πολέμου;
Καταρχάς, πρέπει να πούμε ότι το νοσοκομείο στο Rutshuru, μέσα στη ζούγκλα, είναι το μόνο με χειρουργικό τμήμα για μισό εκατομμύριο κατοίκους. Και μιλάμε γι’ αυτό που αποκαλούμε γενική χειρουργική: από ρήξη σπληνός, μέχρι ανοιχτά κατάγματα, περιτονίτιδες, ρήξη μήτρας σε τοκετό, κρανιοεγκεφαλικές κακώσεις, τραύματα από σφαίρες και ό,τι άλλο μπορείς να φανταστείς. Τα τραύματα πολέμου αποτελούν περίπου το ένα τρίτο των περιστατικών. Πρόκειται κυρίως για τραύματα από σφαίρες, όπως βλέπεις στις φωτογραφίες.
Ποια είναι τα άλλα κύρια ιατρικά περιστατικά καθημερινά;
Υπάρχουν πολλά λοιμώδη περιστατικά. Κυρίως αποστήματα, τεραστίων διαστάσεων, και αυτό που ονομάζουμε νεκρωτική απονευρωσίτιδα. Είναι μια βαρύτατη και ραγδαίας εξέλιξης λοίμωξη του δέρματος και του υποδόριου ιστού. Σπανιότατη στη Ευρώπη, είναι πολύ συχνή σε χώρες όπως το Κονγκό, όπου οδηγεί στον θάνατο το 20 με 30% των ασθενών. Εδώ την ονομάζουν «νόσος που τρώει σάρκα».
Επίσης πολύ συχνά είναι τα εγκαύματα, κυρίως στα παιδιά. Τα περισσότερα σπίτια δεν έχουν ρεύμα. Το μαγείρεμα γίνεται σε καζάνια πάνω στη φωτιά. Αντιμετώπισα τραγικά περιστατικά. Ένα 16χρονο κορίτσι, η Olive, θυμάμαι το όνομά της, έφτασε στο νοσοκομείο με εγκαύματα σε όλο το πρόσωπο και στα δυο χέρια της. Έπασχε από επιληψία, αλλά δεν υπάρχουν τα φάρμακα που προφυλάσσουν από τις κρίσεις. Μια κρίση την έπιασε ενώ μαγείρευε. Έπεσε προς τα μπροστά με το κεφάλι μέσα στη μαρμίτα και προσπάθησε να την σπρώξει με τα χέρια. Ευτυχώς, ως εκ θαύματος, τα μάτια της δεν κάηκαν. Αλλά τα σημάδια στο πρόσωπό της θα μείνουν ανεξίτηλα όλη τη ζωή της. Τα εγκαύματα στα χέρια προκάλεσαν οίδημα στους μύες, με μείωση της αιματικής τροφοδότησης των δακτύλων. Με αποτέλεσμα να νεκρωθούν τα άκρα των δακτύλων της και χρειάστηκε να ακρωτηριαστούν.
Ένα άλλο δραματικό περιστατικό, ίσως το πιο σκληρό που βίωσα, ήταν ένα κοριτσάκι 3 μηνών, η Elvine. Ζύγιζε μόλις 5 κιλά, και παρουσίαζε εγκαύματα στο 40% της σωματικής της επιφάνειας. Η βαρύτητα των εγκαυμάτων άφηνε λίγες πιθανότητες να επιζήσει. Κάθε 2 ή 3 μέρες έπρεπε να γίνει αλλαγή των επιδέσμων, που ήταν εφικτό μόνο με γενική νάρκωση. Πέρασε 7 φορές στο χειρουργείο και τελικά επέζησε. Αλλά έπρεπε να κάνω την καρδιά μου πέτρα για να την φροντίσω, να την κρατάω στις δυο παλάμες μου πάνω από το χειρουργικό τραπέζι για να την τυλίξει ο νοσηλευτής με τους επιδέσμους. Χρειάστηκε να της κόψω δυο δακτυλάκια, που κρεμόντουσαν σαν καμένα σπίρτα. Μόνο που το λέω παγώνω.
Τι συμβαίνει στην περιοχή που πήγες;
Πόλεμος, χάος και φτώχεια. Πόλεμος μεταξύ Κονγκό και Ρουάντα, πόλεμος μεταξύ Χούτου και Τούτσι, πόλεμος μεταξύ επίδοξων αρχηγών διαφόρων παρατάξεων. Χάος διότι κανείς δεν ελέγχει πραγματικά την περιοχή. Είναι από τις πιο περίπλοκες καταστάσεις στην Αφρική. Και το αποτέλεσμα είναι ότι μια από τις πιο πλούσιες χώρες του κόσμου έχει τους πιο φτωχούς κατοίκους. Και συνεχώς φτωχαίνουν. Παραδόξως, ο πλούτος του Κονγκό είναι και η αιτία της φτώχειας των κατοίκων του. Ο ορυκτός πλούτος του Κονγκό υπολογίζεται σε 24 τρισεκατομμύρια δολάρια. Όμως, κοβάλτιο, χαλκός, διαμάντια, ουράνιο κλπ. λεηλατούνται παράνομα εδώ και δεκαετίες από μεγάλα συμφέροντα, κρατών ή ιδιωτών.
Είναι επικίνδυνη η κατάσταση για τα μέλη της αποστολής;
Ο κίνδυνος είναι πάντα σχετικός. Οι κοντινότερες μάχες που υπήρξαν κατά την διαμονή μου γινόντουσαν σε απόσταση περίπου 10 χλμ. Δεν είναι η αποστολή όπου ένοιωσα τον μεγαλύτερο κίνδυνο όσο με αφορά. Αλλά είναι γεγονός ότι επεισόδια ακραίας βίας συνέβαιναν και στην περιοχή που μέναμε.
Παραδείγματος χάρη, ένα πρωί φέρανε έναν άντρα που κάποιοι (δεν μάθαμε ποιοι) είχαν προσπαθήσει να αποκεφαλίσουν την προηγούμενη μέρα, όπως βλέπεις στη φωτογραφία. Τον άφησαν για νεκρό και περαστικοί τον βρήκαν τυχαία. Επέζησε, ήταν εξαιρετικά τυχερός, ίσως επειδή ήταν ιδιαίτερα γεροδεμένος. Το χτύπημα έσπασε τον σπόνδυλο, αλλά δεν τραυμάτισε τον νωτιαίο μυελό. Ράψαμε τους μύες και έφυγε μετά από λίγες μέρες.
Σε μία από τις φωτογραφίες σε βλέπουμε να μιλάς σε κάποιους συγκεντρωμένους.
Είχαμε κάνει μια άσκηση στο νοσοκομείο για αντιμετώπιση μαζικής έλευσης τραυματιών σε περίπτωση μεγάλης μάχης, όπου πρέπει να επιλέξεις ποιους θα χειρουργήσεις άμεσα. Το πρωτόκολλο λέει ότι κατατάσσουμε τους τραυματίες σε 3 κατηγορίες: οι ελαφρά τραυματισμένοι χωρίς ζωτικό κίνδυνο, οι πολύ βαριά με ελάχιστες πιθανότητες επιβίωσης και οι βαριά τραυματισμένοι που μπορούν ωστόσο να σωθούν, και οι οποίοι χειρουργούνται κατά προτεραιότητα. Η διαλογή αυτή είναι συνεπώς σημαντικότατη και την κάνει ο πιο έμπειρος χειρουργός, ενώ ο νεότερος χειρουργεί. Μετά την άσκηση κάναμε απολογισμό με όλο το προσωπικό του νοσοκομείου.
Η εμπειρία είναι πάντα δυνατή. Υπήρχε κάποια δύσκολη ή αξέχαστη αυτή τη φορά;
Αυτό που για μένα είναι πάντα το πιο δύσκολο είναι τα παιδιά. Ένα βράδυ μας κάλεσαν στα επείγοντα, τους δυο αναισθησιολόγους και μένα, για ένα αγοράκι 16 μηνών, τον Valentin. Είχε βαριά μορφή άσθματος με δύσπνοια και έπρεπε να διασωληνωθεί.
Αλλά είχε και ένα τεράστιο απόστημα στο λαιμό του, που εμπόδιζε την διασωλήνωση διότι η τραχεία ήταν τελείως εκτοπισμένη από το απόστημα. Άνοιξα το απόστημα και οι αναισθησιολόγοι πέρασαν τον σωλήνα. Λίγα λεπτά αργότερα όμως υπέστη καρδιακή ανακοπή. Επί 15 λεπτά γινόταν καρδιακές μαλάξεις. Το καρδιογράφημα όμως νεκρό… Είχα χάσει κάθε ελπίδα. Αλλά, ως εκ θαύματος, κάποια στιγμή ξαναπήρε μπρος. Γυρίσαμε μεσάνυχτα στη βάση, ευτυχισμένοι. Την άλλη μέρα το πρωί όμως έμαθα ότι πέθανε στις 3 τα ξημερώματα. Τέτοια περιστατικά είναι μεγάλη ματαίωση.
Οι φωτογραφίες δείχνουν συνθήκες απόλυτης φτώχειας. Τι μήνυμα να κρατήσουμε για την κατάσταση που επικρατεί σήμερα στο Κονγκό;
Ναι, είναι συνθήκες βαθιάς φτώχιας και το χειρότερο είναι ότι δεν διαφαίνεται αίσια προοπτική. Μέσα σε αυτές τις συνθήκες όμως, οι άνθρωποι δεν είναι μίζεροι, δεν είναι κατσούφηδες και η κατάθλιψη μαστίζει πολύ λιγότερο απ’ ότι στις χώρες μας. Οι Κονγκολέζοι, και γενικότερα οι Αφρικανοί, έχουν μια πηγαία ζωντάνια, μια θετικότητα, που δεν βρίσκεις στους Ευρωπαίους, αλλά και που έρχεται σε πλήρη αντίφαση με την βία που μπορεί να κυριαρχεί λίγο πιο πέρα. Η άναρχη κυκλοφορία στους δρόμους, αλλά χωρίς εκνευρισμό, χωρίς τα γνωστά δικά μας υβριστικά επεισόδια, μοιάζει με ένα αυτοσχέδιο χορευτικό θέαμα. Αλλά κάποια χιλιόμετρα πιο πέρα μπορεί να συμβαίνουν οι χειρότερες φρικαλεότητες. Πως να το εξηγήσει κανείς; Δεν ξέρω. Και πως θα πάψει η τραγωδία; Στο Κονγκό διεξάγεται ένας χρόνιος πόλεμος, ξεχασμένος.
Ποια είναι η σημασία της ανθρωπιστικής βοήθειας στις χρόνιες κρίσεις όπως στο Κονγκό;
Μεγάλο και σύνθετο ερώτημα. Τι να σκεφτεί κανείς για την ανθρωπιστική βοήθεια που προσφέρουν πρώην αποικιοκρατικές χώρες στις πρώην αποικίες τους; Δεν θέλω τώρα να μπω σε αυτό το θέμα. Θα αναφέρω μόνο μια φράση ενός εθελοντή γιατρού των MSF: «Τελικά τον κόσμο δεν θα τον αλλάξω, αλλά αυτό το παιδί το έσωσα…».
Συνεχίζεις ακάθεκτος; Καινούργια σχέδια αποστολών, πέρα από το Κοινωνικό ΕΚΑΒ στην Ελλάδα;
Το Κοινωνικό ΕΚΑΒ είναι σαν τα παιδιά: μεγαλώνει, ψάχνει και βρίσκει τον δρόμο του, με την στοργή και την μέριμνα των γονιών του.
Όσο με αφορά, η ιδιότητα του Γιατρού Χωρίς Σύνορα παραμένει πάντα μέρος της ταυτότητάς μου.
