“Τα δέντρα του Νότου φέρουν έναν παράξενο καρπό, αίμα στα φύλλα και αίμα στη ρίζα”

Κάπως έτσι ξεκινά το “Strange Fruit” (1939), το τραγούδι που σημάδεψε με τη φωνή της η Billie Holiday, η μεγαλύτερη μαύρη Αμερικανίδα τραγουδίστρια της τζαζ όλων των εποχών. Πρόκειται για ένα από τα πιο σημαντικά τραγούδια διαμαρτυρίας ενάντια στο λιντσάρισμα των μαύρων Αμερικανών. Περιγράφει τα σώματα δύο ανδρών που κρέμονται από ένα δέντρο παρομοιάζοντάς τα με τους καρπούς του. Το τραγούδι λατρεύτηκε από το κοινό ξεπερνώντας το ένα εκατομμύριο πωλήσεις παρά την απαγόρευση αναπαραγωγής του από τα ραδιόφωνα.

Σ’ αυτά «ΤΑ ΔΕΝΤΡΑ», λοιπόν, αναφέρεται στο βιβλίο του ο σπουδαίος Πέρσιβαλ Έβερετ (1956, ΗΠΑ) τολμώντας να ξύσει μια πληγή που δεν λέει να κλείσει στη χώρα του, τον ρατσισμό. Ο συγγραφέας στηρίζεται σ’ ένα πραγματικό έγκλημα που σημάδεψε τη συλλογική μνήμη της Αμερικής. Με αφορμή λοιπόν το λιντσάρισμα του Έμετ Τιλ, ενός 14χρονου μαύρου αγοριού που το σώμα του βρέθηκε διαμελισμένο το 1955 επειδή τόλμησε να μιλήσει σε μια λευκή γυναίκα, χτίζει την ιστορία του τοποθετώντας την εξήντα πέντε χρόνια μετά.

Δύο διαδοχικές δολοφονίες έρχονται να ταράξουν την κωμόπολη Χρήμα, του Μισισίπι και η τοπική αστυνομία αναλαμβάνει την εξιχνίασή τους. Αναστάτωση προκαλεί το γεγονός πως τα θύματα είναι λευκοί άντρες αλλά και ότι πλάι στο πρώτο πτώμα βρίσκεται το σώμα ενός μαύρου άντρα -νεκρού από καιρό όπως εξακριβώνεται στο νεκροτομείο. Το σώμα αυτό εξαφανίζεται μυστηριωδώς για να εμφανιστεί ξανά στη δεύτερη δολοφονία. Οι λευκοί αστυνομικοί σηκώνουν τα χέρια ψηλά και έτσι το Κρατικό Γραφείο Ερευνών αποφασίζει να τους ενισχύσει με δύο στελέχη του, τον Τζίμ και τον Έντ.

Η παρουσία τους προκαλεί αμηχανία στους ντόπιους λευκούς γιατί οι δύο άντρες είναι μαύροι. Στην προσπάθειά τους να γνωρίσουν την ιστορία των θυμάτων προσεγγίζουν την Γκέρτρουντ, σερβιτόρα σε τοπικό εστιατόριο. Αυτή θα γίνει ο συνδετικός κρίκος για να γνωρίσουν την προγιαγιά της, τη Μαμά Ζήτα όπως την αποκαλούν όλοι. Μια γυναίκα που τα χρόνια της είναι περισσότερα από εκείνα του αιώνα και έχει δημιουργήσει στο σπίτι της αρχείο για κάθε «λιντσάρισμα» που έγινε στις ΗΠΑ από το 1913. Οι ψίθυροι των ντόπιων έχουν να κάνουν με την ομοιότητα του Έμετ Τιλ και του εξαφανισμένου νεκρού μαύρου σώματος καθώς τα θύματα και των δύο δολοφονιών ήταν γιοι ανθρώπων που είχαν εμπλακεί στην υπόθεση κατηγορώντας τον Τιλ.

Ένα απρόσμενο γεγονός γιγαντώνει τα σενάρια που κυκλοφορούν οδηγώντας την κοινότητα σε πανικό. Η Γκέρτρουντ φοβισμένη κι αυτή ψάχνει τον Ντέιμον Θράφ, έναν παλιό συμφοιτητή της που στα 27 του χρόνια έχει ήδη τρία διδακτορικά από Χάρβαρντ, Γέιλ και Κολούμπια. Ο Θράφ, που εργάζεται ως καθηγητής στο πανεπιστήμιο του Σικάγου, αν και δεν καταλαβαίνει πού ακριβώς μπορεί να τη βοηθήσει, αποφασίζει να βρεθεί κοντά της. Τώρα πια την υπόθεση συντονίζει μια μαύρη γυναίκα, πράκτορας του FBI, η Χερμπέρτα Χάιντ. Πλέον, οι δολοφονίες της μικρής κωμόπολης έχουν βρει μιμητές σ’ όλη τη χώρα και λευκοί δολοφονούνται με παρόμοιο τρόπο, έχοντας δηλαδή πλάι τους πτώματα μαύρων αντρών, δολοφονίες που φτάνουν μέχρι το Καπιτώλιο.

Ο Έβερετ με αιχμηρή γλώσσα και μαύρο χιούμορ μιλάει για τις βαθιές ρίζες του ρατσισμού, για δικαιοσύνη, για ατομική ευθύνη. Αποδεικνύει πως η σιωπή γίνεται συνενοχή αλλά και πως η φρίκη δεν τελειώνει παρά μόνο επαναλαμβάνεται αλλάζοντας πρόσωπα. Τονίζει την αξία της «μνήμης» σε μια κοινωνία που προτιμά να ξεχνάει το παρελθόν και αποφεύγει να βλέπει το κακό που η ίδια γεννά.

Η Μαμά Ζήτα κρατώντας το αρχείο της, για μια περίοδο εκατό χρόνων και βάλε, αρνείται να ξεχάσει. Κάθε απώλεια, κάθε όνομα έχει υπόσταση και ταυτότητα χωρίς να μπορεί να θεωρηθεί απλώς μια στατιστική αναφορά. Θέλει να δει τη σιωπή των ανθρώπων να γίνεται κραυγή. Οι νεκροί δεν ζητούν εκδίκηση αλλά αναγνώριση.

“Αίμα στα φύλλα και αίμα στη ρίζα, ένας περίεργος καρπός κρέμεται απ’ τα δέντρα”

ΤΑ ΔΕΝΤΡΑ / PERCIVAL EVERETT
ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ- Πάνος Τομαράς/ ΕΚΔΟΣΕΙΣ GUTENBERG