«Η κόλαση είναι οι άλλοι», λέει ο Ζαν-Πολ Σαρτρ. Μ’ αυτή τη φράση αναδεικνύει τη δύναμη που έχει το βλέμμα επάνω μας, όταν από απλή παρατήρηση μετατρέπεται σε κρίση. Γιατί τότε μπορεί να επηρεάζει τον τρόπο που βλέπουμε τον εαυτό μας και να περιορίζει την ελευθερία μας. Σε μια κοινωνία όπου οι άνθρωποι συχνά κρίνονται από στοιχεία που δεν επέλεξαν -την καταγωγή, το φύλο, το χρώμα του δέρματος, την εξωτερική εμφάνιση- αυτά μπορούν να γίνουν κριτήρια αποδοχής ή αποκλεισμού. Πόσο συχνά, άραγε, μια εικόνα αποκτά τόση δύναμη, ώστε να επισκιάζει την πραγματικότητα;

Αυτό ακριβώς το ερώτημα βρίσκεται στον πυρήνα του βιβλίου, του συγκλονιστικού μυθιστορήματος του Πάουλο Σκοτ (Βραζιλία,1966) «Φαινότυποι». Μέσα από την ιστορία του Φεντερίκο και του αδερφού του, ο συγγραφέας αναδεικνύει το χάσμα ανάμεσα σ’ αυτό που είμαστε και σ’ αυτό που βλέπουν οι άλλοι.

Από την οπτική του ήρωα παρακολουθούμε τις αντιφάσεις μιας κοινωνίας που ορίζει τον άνθρωπο με βάση την εικόνα του. Η πορεία του αποκαλύπτει πόσο δύσκολο γίνεται να αναγνωρίσει κανείς τον εαυτό του, όταν οι άλλοι έχουν, ήδη, σχηματίσει μια εικόνα γι’ αυτόν.

Το μυθιστόρημα διαδραματίζεται στην Μπραζίλια. Ο 50χρονος αφηγητής Φεντερίκο, είναι ακτιβιστής για τα δικαιώματα των μαύρων νέων και μέλος μιας κυβερνητικής επιτροπής που εξετάζει την εφαρμογή των φυλετικών ποσοστώσεων στην εισαγωγή στα πανεπιστήμια. Εκεί, καλείται ν’ απαντήσει ένα εξαιρετικά δύσκολο ερώτημα: μπορεί να καθοριστεί αντικειμενικά ποιος θεωρείται «αρκετά μαύρος», ώστε να δικαιούται να υπαχθεί σ’ αυτές; Η αναζήτηση της απάντησης γίνεται αφορμή να επανεξετάσει και τη δική του ταυτότητα, καθώς ανασύρει μνήμες από τα παιδικά και νεανικά χρόνια, τις δεκαετίες του ’70 και του ’80.

Ο Φεντερίκο μεγαλώνει με τον αδερφό του Λορένσο, σε μια εργατική κατοικία στο Πόρτο Αλέγκρε. Αν και αδέρφια, η διαφορετική τους εμφάνιση καθορίζει τις ζωές τους. Λόγω της ανοιχτόχρωμης επιδερμίδας του, ο Φεντερίκο αντιμετωπίζεται ως λευκός ενώ ο Λορένσο έρχεται καθημερινά αντιμέτωπος με τον ρατσισμό καθώς τα χαρακτηριστικά του τον κατατάσσουν ξεκάθαρα στη μαύρη κοινότητα.

Ο Φεντερίκο αισθάνεται βαθιές ενοχές για ένα προνόμιο που δεν επέλεξε αλλά του χαρίζει η εμφάνισή του και για την αδυναμία του να αλλάξει την πραγματικότητα που βιώνει ο αδερφός του. Το αίσθημα αυτό μετατρέπεται συχνά σε εκρήξεις οργής και βίας στην προσπάθειά του να τον υπερασπιστεί.

Το βάρος αυτών των εμπειριών επηρεάζει βαθιά και τη συναισθηματική του ζωή, κάτι που γίνεται εμφανές όταν στην επιτροπή γνωρίζει την Αντιάρα, μια γυναίκα έξυπνη και γοητευτική. Ανάμεσά τους αναπτύσσεται σύντομα μια αμοιβαία έλξη.

Ωστόσο, όταν εκείνη δείχνει έτοιμη να προχωρήσουν τη σχέση τους, ο Φεντερίκο συνειδητοποιεί πως παραμένει δεμένος με το παρελθόν καθώς η σκέψη του επιστρέφει στην Μπάρμπαρα – τον μεγάλο έρωτα των νεανικών του χρόνων, μια παρουσία που εξακολουθεί να καθορίζει τις επιλογές του. Παρόλο που εκείνη έχει προχωρήσει τη ζωή της, ο ίδιος είναι ανίκανος για κάτι ανάλογο.

Την ίδια στιγμή, δέχεται ένα τηλεφώνημα από τον αδερφό του και μαθαίνει πως η ανιψιά του Ρομπέρτα, έχει συλληφθεί κατά τη διάρκεια μιας πολιτικής διαδήλωσης. Η είδηση φέρνει ξανά στην επιφάνεια μια σκοτεινή εκκρεμότητα από τα νεανικά τους χρόνια, που εξακολουθεί να βαραίνει τα δύο αδέρφια, παρότι πίστευαν πως είχε κλείσει οριστικά.

Θεωρώντας δική του ευθύνη να προστατεύσει την Ρομπέρτα και τον αδερφό του, επιστρέφει εσπευσμένα στο Πόρτο Αλέγκρε, όπου έρχεται αντιμέτωπος με το παρελθόν του και με όσα πίστευε πως είχε αφήσει πίσω. Παράλληλα, μια υποψία μετατρέπεται σε εφιαλτική βεβαιότητα: η σύλληψη της Ρομπέρτα δεν είναι ένα τυχαίο περιστατικό. Είναι η αρχή της προσωπικής του τιμωρίας.

Ο Πάουλο Σκοτ γράφει ένα βαθιά πολιτικό μυθιστόρημα με επίκεντρο τις κοινωνικές ανισότητες. Ένα «λευκό τσόφλι» αρκεί για να καθορίσει από πού ξεκινά ένας άνθρωπος και πόσο δύσκολος ή εύκολος θα είναι ο δρόμος του.

Ο συγγραφέας γνωρίζει πως η αδικία γεννά την οργή και πως, όταν αυτή δεν συναντά τη δικαιοσύνη, γίνεται μια ακόμη κληρονομιά που περνά από γενιά σε γενιά. Δεν αθωώνει κανέναν, ούτε τους ήρωές του ούτε εμάς. Αντίθετα, μας καλεί να αναρωτηθούμε ποιες αδικίες συνεχίζουμε να αναπαράγουμε, συχνά χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε, και να αναγνωρίσουμε ότι δεν ξεκινάμε όλοι από το ίδιο σημείο. Κάποιοι χρειάζεται να ξεπεράσουν εμπόδια που άλλοι δεν θα γνωρίσουν ποτέ.

Μπορεί, τελικά, η αφετηρία να καθορίζει τη διαδρομή;

ΦΑΙΝΟΤΥΠΟΙ / PAULO SCOTT
Μετάφραση: Αθηνά Ψυλλιά / Εκδόσεις: Gutenberg