«Είναι λίγες οι θέσεις κάτω από τον ήλιο». Μια φράση που ακούγεται περισσότερο ως απειλή παρά ως διαπίστωση. Όταν δεν γεννιέσαι στον αφρό των κυμάτων, αλλά στη σκόνη και στην καπνιά, μαθαίνεις από νωρίς πως κάποια πράγματα δεν είναι φτιαγμένα για σένα και πως η αφετηρία σου μπορεί να γίνει το όριο όσων τολμάς να ονειρευτείς.

Κάπως έτσι, η κοινωνική ανισότητα περνάει μέσα σου. Η κοινωνική τάξη δεν καθορίζει μόνο τι έχεις, αλλά και πώς μιλάς, πώς στέκεσαι, πόσο ονειρεύεσαι, ποιοι κόσμοι μοιάζουν να σου ανήκουν. Και τότε γεννιέται η ντροπή για την καταγωγή, τη γλώσσα, τον τρόπο ζωής. Η αίσθηση πως το όνειρο δεν είναι για όλους.

Η Ντενίζ Όντε (Γερμανία, 1988) στο «Διάχυτο Φως», ένα βιβλίο με δύναμη και ευαισθησία, αφηγείται την ιστορία μιας νέας γυναίκας που γεννήθηκε στη σκόνη και στην καπνιά μιας εργατικής συνοικίας, μαθαίνοντας να πιστεύει πως οι θέσεις κάτω από τον ήλιο ανήκουν πάντα σε κάποιους άλλους. Φεύγει για σπουδές, ανοίγει τον δικό της δρόμο. Όταν, όμως, επιστρέφει για λίγο στον τόπο της, έρχεται αντιμέτωπη μ’ ένα δύσκολο ερώτημα: «Ποια είμαι μέσα σ’ αυτόν τον κόσμο που προσπαθώ να κατακτήσω;»

Η αφηγήτρια συναντά ξανά το πατρικό της σπίτι στην εργατική συνοικία όπου μεγάλωσε, με φόντο το τεράστιο βιομηχανικό πάρκο. Εκεί, όπου ο καπνός από τα τσιγάρα του πατέρα της μοιάζει να έχει ποτίσει όχι μόνο τα υφάσματα, αλλά και τις μνήμες. Η επιστροφή την οδηγεί στα παιδικά της χρόνια, σε έναν τόπο που από παιδί λαχταρά να εγκαταλείψει.

Ο πατέρας της, Γερμανός εργάτης, φτωχός και συναισθηματικά απόμακρος, είναι βυθισμένος στο αλκοόλ. Δεν θέλει επισκέψεις στο σπίτι τους και γεμίζει τα ντουλάπια με αντικείμενα που αδυνατεί να αποχωριστεί. Η μητέρα της, μετανάστρια από την Τουρκία, έχει αφήσει πίσω της μια χώρα και μια δύσκολη παιδική ηλικία. Στο γάμο τους αποφεύγει τις συγκρούσεις, έχοντας μάθει πως κάποιες φορές η επιβίωση απαιτεί υποχώρηση.

Σ’ αυτό το σπίτι, όπου το παρελθόν μοιάζει εγκλωβισμένο στους τοίχους, τίποτα δεν πετιέται – ούτε πράγματα, ούτε μνήμες. Η αφηγήτρια μεγαλώνει μέσα στις εκρήξεις των γονιών της και μαθαίνει να διαβάζει τα σημάδια πριν από την καταιγίδα: τα τριξίματα στα δοκάρια, τη διάταξη των επίπλων, τα ποτήρια που λείπουν από τα ντουλάπια της κουζίνας. Κυρίως, όμως, μαθαίνει να μην κάνει θόρυβο. Η σιωπή γίνεται ένας τρόπος επιβίωσης, μια έκτη αίσθηση που τη συνοδεύει για χρόνια.

Στο σχολείο, το «μη μιλάς» συγκρούεται με το «μίλα πιο δυνατά», δύο εντολές που πρέπει να ακολουθεί ταυτόχρονα. Η φτώχεια, η καταγωγή της μητέρας και η ζωή στο σπίτι γίνονται μυστικά που πρέπει να κρυφτούν.

Μέσα σ’ αυτή τη συνθήκη, βρίσκεται δίπλα της η Σοφία, η φίλη της, που μεγαλώνει σ’ ένα κόσμο τόσο διαφορετικό από τον δικό της. Η Σοφία κάνει ιππασία, μπαλέτο, έχει μάθει να γράφει πριν ακόμη ξεκινήσει το σχολείο και ζει σ’ ένα σπίτι με ασφάλεια και σιγουριά. Η αφηγήτρια κοιτάζει τις λεπτομέρειες μιας ζωής άγνωστης για την ίδια και οι εικόνες αυτές τη γοητεύουν.

Στην τάξη ανάμεσα στα παιδιά που σηκώνουν το χέρι και απαντούν, παραμένει σιωπηλή, παρότι γνωρίζει τις απαντήσεις. Οι καθηγητές δεν μπαίνουν στον κόπο να αναρωτηθούν τι κρύβεται πίσω από τη σιωπή της. Όταν μιλούν για τη μελλοντική ελίτ, εκείνη σκέφτεται τα παλιά έπιπλα, τη βρωμιά στον πάγκο της κουζίνας, το φθαρμένο μάλλινο μπλουζάκι της.

Όταν δεν προβιβάζεται, σκέφτεται να τα παρατήσει και τελικά επιλέγει το εσπερινό σχολείο. Σταματά να περνάει ατέλειωτες ώρες μπροστά στην τηλεόραση, παίρνει το απολυτήριό της και ανοίγει τον δρόμο για το πανεπιστήμιο. Τόσο στις σπουδές όσο και στις προσωπικές της σχέσεις, ο φόβος της αποτυχίας εξακολουθεί να την κρατά ένα βήμα πίσω.

Η ρίζα του, όμως, βρίσκεται πολύ βαθύτερα – σε μια βαλίτσα στο χέρι της μητέρας της.
Η επιστροφή την φέρνει ξανά αντιμέτωπη με όλα όσα τη διαμόρφωσαν. Μπορεί ν’ αλλάξει τη ματιά της; Να φωτίσει διαφορετικά όσα την πλήγωσαν;

Η Ντενίζ Όντε επιλέγει να κρατήσει ανώνυμη την ηρωίδα της: την κόρη ενός εργάτη και μιας μετανάστριας, ανθρώπων που κουβαλούν τις δικές τους στερήσεις. Δεν μπορούν να της μεταδώσουν την πίστη ότι αξίζει περισσότερα, ίσως γιατί είναι κάτι που και οι ίδιοι δεν απέκτησαν ποτέ. Έτσι, από γενιά σε γενιά, εκτός από τη φτώχεια κληρονομείται και η πεποίθηση πως κάποια όνειρα δεν είναι για όλους.

Και όλα αυτά η συγγραφέας επιλέγει να τα τοποθετεί στο σήμερα, μέσα σε κοινωνίες που θεωρούν πως έχουν αφήσει πίσω τους κάθε μορφή αποκλεισμού. Κι όμως, μπορεί ν’ αλλάξει μια ζωή όταν ακούς κάποιον να σου λέει:
«Προχώρα, θα τα καταφέρεις. Ο κόσμος είναι εκεί για σένα».

ΔΙΑΧΥΤΟ ΦΩΣ/ DENIZ OHDE
Μετάφραση: Άγγελος Αγγελίδης, Μαρία Αγγελίδου/ Εκδόσεις: GUTENBERG