Με τον εύγλωττο τίτλο «ΕΑΜ: Η σύζευξη άμεσης δημοκρατίας – αντιπροσωπευτικής», ο Παναγιώτης Γεωργουδής ξαναφέρνει με το βιβλίο του, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Παπαζήση, τη συζήτηση για δύο πολύ σημαντικά θέματα.

Το πρώτο είναι η σημασία του ΕΑΜικού κινήματος που συντάραξε τη δεκαετία του 1940. Το δεύτερο αφορά το διαφορετικό δημοκρατικό μοντέλο που οικοδόμησε το κίνημα αυτό.

Στις μέρες μας, σε συνθήκες βαθιάς οικονομικής, πολιτικής κρίσης αλλά και κρίσης αξιών είναι παραπάνω από αναγκαίο να σκύψουμε και πάλι στη μελέτη του ΕΑΜ. Το Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο υπήρξε η πλέον κορυφαία στιγμή του λαϊκού κινήματος στην Ελλάδα. Συγκέντρωσε στις τάξεις του 2 εκατομμύρια ανθρώπους και 700 χιλιάδες η ΕΠΟΝ (η οργάνωση νεολαίας του ΕΑΜ), όταν ο πληθυσμός της χώρας ήταν περίπου 7 εκατομμύρια. Σε καμιά άλλη ιστορική στιγμή δεν υπήρξε τέτοια συσπείρωση, πολύ περισσότερο αν ληφθεί υπόψη ότι η στράτευση στο ΕΑΜ συνεπαγόταν καθημερινό κίνδυνο ζωής.

Ο Γεωργουδής στο βιβλίο του μας θυμίζει ότι το ΕΑΜ ρίζωσε στην ελληνική κοινωνία επειδή υπήρξε καρπός μιας πολιτικής και κοινωνικής συμμαχίας. Στο ιδρυτικό του ορίζονταν ως σκοποί του ΕΑΜ:

Πρώτο, η απελευθέρωση από τους κατακτητές αλλά και η απόκτηση πλήρους ανεξαρτησίας της χώρας. Αυτό ήταν μια σαφής υπόμνηση ότι δεν αρκεί η απαλλαγή από τους ναζί κατακτητές αλλά χρειάζεται η περιφρούρηση της ανεξαρτησίας έναντι των μεγάλων δυνάμεων της Δύσης που μαζί με την εγχώρια άρχουσα τάξη εποφθαλμιούσαν να επαναφέρουν το προκατοχικό καθεστώς.

Δεύτερο, ο σχηματισμός προσωρινής κυβέρνησης του ΕΑΜ αμέσως μετά την εκδίωξη των κατακτητών με στόχο την διενέργεια ελεύθερων και δημοκρατικών εκλογών για την ανάδειξη Συντακτικής Συνέλευσης, η οποία θα αποφάσιζε για το Σύνταγμα, το πολίτευμα και το είδος του κοινωνικο-οικονομικού και πολιτικού συστήματος που θα επιθυμούσε ο ελληνικός λαός. Θα άνοιγε έτσι ο δρόμος για την οικοδόμηση ενός σοσιαλιστικού συστήματος.

Τρίτο, το ΕΑΜ δεσμευόταν ότι θα διαφυλάξει από κάθε αντιδραστική απόπειρα το δικαίωμα του λαού να αποφασίσει κυρίαρχα και ελεύθερα για το μέλλον του. Ήταν δηλαδή αναμενόμενο ότι οι αντιδραστικές δυνάμεις θα επιχειρούσαν με βίαιο τρόπο να υφαρπάξουν την εξουσία μετά την απελευθέρωση, όπως και συνέβη τελικά.
Νέου τύπου δημοκρατία

Ο Παναγιώτης Γεωργουδής επιμένει, και ορθά, στο διαφορετικό, πολύ πιο ουσιαστικό πρότυπο δημοκρατίας που οικοδόμησε το ΕΑΜ στις απελευθερωμένες και ημιαπελευθερωμένες από τον κατακτητή περιοχές. Επρόκειτο για μια εμβρυακή μορφή λαϊκής εξουσίας, ενός άλλου τύπου κράτους και δημοκρατίας. Η λαϊκή αυτή δημοκρατία εφαρμόστηκε στην πράξη, δεν ήταν απλώς πολιτικό σχέδιο και εξαγγελία. Και επιπλέον, θεσμοθετήθηκε και συγκροτήθηκε με μια σειρά νομοθετήματα.

Η λαϊκή δημοκρατική εξουσία βασίστηκε στη δημιουργία και ύπαρξη του ΕΛΑΣ, του Εθνικού Λαϊκού Αλεπευθερωτικού Στρατού, του λαϊκού εθελοντικού στρατού που συσπείρωσε 130 χιλιάδες μαχητές και μαχήτριες. Ήταν δομημένος σε δημοκρατική βάση και αποτέλεσε τον ένοπλο λαό που αγωνιζόταν για τους προαναφερθέντες σκοπούς του ΕΑΜ. Χωρίς τον ΕΛΑΣ δεν θα μπορούσε να υπάρξει και να σταθεί κανένα εναλλακτικό δημοκρατικό οικοδόμημα.

Θεσμικό θεμέλιο της νέου τύπου δημοκρατίας υπήρξε η διεξαγωγή των εκλογών, μέσα σε συνθήκες κατοχής, και η ανάδειξη του Εθνικού Συμβουλίου, της λαϊκής επαναστατικής Βουλής δηλαδή. Εκεί ψήφισαν για πρώτη φορά οι γυναίκες και οι νέοι από 18 ετών. Στην εκλογική διαδικασία, παρά τις δυσκολίες της κατοχής, συμμετείχε διπλάσιος σχεδόν αριθμός από εκείνον που είχε συμμετάσχει στις προηγούμενες εκλογές του 1936.

Το Εθνικό Συμβούλιο υιοθέτησε το Α’ Ψήφισμα που είχε συνταγματικό περιεχόμενο δίνοντας ένα διαφορετικό στίγμα. Ψήφισε επίσης συνολικά 64 νομοθετήματα με πρωτοποριακό περιεχόμενο. Είναι ενδεικτικό ότι η καινούργια αυτή δημοκρατία προέβλεπε όχι μόνο εκλογές για τα διάφορα επίπεδα διοίκησης και τοπικής αυτοδιοίκησης αλλά και θεσμούς άμεσης δημοκρατίας. Οι λαϊκές συνελεύσεις με αρμοδιότητα να συζητούν κυρίαρχα για όλα τα σημαντικά ζητήματα, η δυνατότητα ανάκλησης των αντιπροσώπων, η εκλογή των δικαστών υπήρξαν ο πυρήνας αυτής της διαφορετικής αντίληψης και πρακτικής για τη δημοκρατία.

Τα νομοθετήματα αυτά για τη λαϊκή αυτοδιοίκηση και τη λαϊκή δικαιοσύνη, για τα θεμελιώδη δικαιώματα του λαού, για την προστασία των ασθενέστερων τμημάτων του πληθυσμού ακόμη και μέσα στις δύσκολες συνθήκες της κατοχής, ακόμη και για την προστασία των δασών δεν ήταν απλές εξαγγελίες. Εφαρμόστηκαν στην πράξη για ένα μικρό χρονικό διάστημα αποδεικνύοντας ότι μια άλλη δημοκρατία είναι εφικτή.

Στο βιβλίο του ο Παναγιώτης Γεωργουδής ασχολείται και με τις αιτίες της ήττας του ΕΑΜικού κινήματος και της λαϊκής δημοκρατίας, που εγκαθίδρυσε. Μπορεί κανείς να συμφωνεί ή να διαφωνεί μαζί του ως προς τις αιτίες, αλλά το βέβαιο είναι ότι η εμπειρία του ΕΑΜ αποκτά ιδιαίτερη επικαιρότητα στη σκοτεινή εποχή μας και το βιβλίο του Παναγιώτη Γεωργουδή βοηθά να ξανασκύψουμε σε αυτήν.