«Αυτές τις πληγές είτε τις φροντίζεις, είτε τις αφήνεις να μολυνθούν», λέει η Σοφία Καραγιάννη στο tvxs με αφορμή την παράσταση «Μπουμπουλίνας 18» που σκηνοθετεί και ανεβαίνει στο Θέατρο του Νέου Κόσμου.

Η παράσταση μεταφέρει στη σκηνή τη συγκλονιστική μαρτυρία της Κίττυς Αρσένη για τα βασανιστήρια της Χούντας και για όσα η ίδια βίωσε στην οδό Μπουμπουλίνας. Η μαρτυρία της υπήρξε καθοριστική για την αφύπνιση της διεθνούς κοινότητας, καθώς συνέβαλε μαζί με άλλους διωκόμενους και βασανισθέντες στην αποκάλυψη της πραγματικότητας, καταθέτοντας το 1969 στο Συμβούλιο της Ευρώπης.

Τα βασανιστήρια που τελούνταν συστηματικά πίσω από τις κλειστές πόρτες του βλοσυρού κτιρίου της οδού Μπουμπουλίνας κυκλοφορούσαν μόνο από στόμα σε στόμα, ενώ πολλοί απέφευγαν να περάσουν ακόμη και από τους γύρω δρόμους. H Kίττυ Aρσένη συνελήφθη από τη Χούντα τον Aύγουστο του 1967, βασανίστηκε και δικάστηκε από Έκτακτο Στρατοδικείο. Tην άνοιξη του 1968 έφυγε παράνομα από την Eλλάδα για να καταθέσει ως μάρτυρας στο Συμβούλιο της Eυρώπης.

Η παράσταση στην οποία πρωταγωνιστεί η ηθοποιός Αμαλία Αρσένη -ανιψιά της ηθοποιού Κίττυς Αρσένη – επανέρχεται για οκτώ παραστάσεις στην Κεντρική Σκηνή του Θεάτρου του Νέου Κόσμου.

Η σκηνοθέτρια μιλάει στο tvxs για την ιστορική μνήμη, το κολαστήριο της Μπουμπουλίνας και τη σκηνοθετική της προσέγγιση πάνω σε αυτή την πολύτιμη μαρτυρία. Η ομάδα Gaff, που ιδρύθηκε από την ίδια και τον ηθοποιό Ιωσήφ Ιωσηφίδη, έχει παρουσιάσει εξαιρετικά ποιοτικές και πετυχημένες παραστάσεις τα τελευταία χρόνια, όπως το «Καλά Εσύ Σκοτώθηκες Νωρίς» του Χρόνη Μίσσιου, αλλά και οι «Νεκρές ψυχές» του Νικολάι Γκόγκολ.

Γιατί αποφασίσατε να μεταφέρετε στη σκηνή τη μαρτυρία της Κίττυς Αρσένη; Ποια στοιχεία του βιβλίου λειτούργησαν ως πηγή έμπνευσης, σκέψης και καλλιτεχνικής παρακαταθήκης;

Δεν ήταν ακριβώς απόφαση γιατί η φωνή της Κίττυς Αρσένη δεν σου αφήνει κανένα περιθώριο απόστασης. Το κείμενο της δεν είναι ένα ακόμη ιστορικό ντοκουμέντο, αλλά μια ζωντανή φωνή. Δεν μπορείς να διαβάσεις μια τέτοια μαρτυρία και να συνεχίσεις κανονικά τη μέρα σου.

Η αφήγηση έχει τέτοια καθαρότητα και λιτότητα που δημιουργεί αυτόματα την ανάγκη μιας σκηνικής μεταφοράς, όχι για να ερμηνεύσουμε το κείμενο αλλά για να το ακούσουμε ξανά, δημόσια. Ένοιωσα όπως ακριβώς και στην περίπτωση του Χρόνη Μίσσιου και το «…καλά, εσύ σκοτωθηκες νωρίς». Είχα και πάλι ένα κείμενο που καλεί να σταθούμε απέναντι του, άλλωστε τα πολιτικά κείμενα δεν σε καθοδηγούν, σε εκθέτουν και αυτή είναι η μεγαλύτερη τους δύναμη.

Το κολαστήριο της Μπουμπουλίνας – υπήρξε τόπος βασανιστηρίων για δεκάδες αγωνιστές και αγωνίστριες – μετασχηματίζεται στη σκηνή σε καμαρίνι θεάτρου. Πώς συνδιαλέγεται αυτή η σκληρή ιστορική πραγματικότητα με μία θεατρική αφήγηση που αναζητά ζωή, δύναμη και συντροφικότητα;

Η επιλογή να μετασχηματιστεί το κολαστήριο της Μπουμπουλίνας 18 σε καμαρίνι δεν είναι αισθητική, αλλά βαθιά πολιτική. Θυμίζει στον θεατή την ιδιότητα της Κίττυς -τη συλλάβανε μετά από την παράσταση που έπαιζε στο θέατρο – αλλά θυμίζει και την ευθύνη που έχει ο καλλιτέχνης για όλα αυτά που συμβαίνουν γύρω του και οφείλει να παίρνει θέση και πάνω και κάτω από τη σκηνή.

Από την άλλη, δίνει τη δυνατότητα στην ηθοποιό της παράστασης να παίξει και να αντιμετωπίσει το καμαρίνι ως έναν ενδιάμεσο χώρο, να πάρει το προσωπικό και να το κάνει δημόσιο με τα απλά υλικά του θεάτρου. Το θέατρο έχει αυτήν την συγκλονιστική ιδιότητα να ζωντανεύει τη βία της ιστορίας όχι ρεαλιστικά αλλά να την μετασχηματίζει σε συλλογική εμπειρία.

Η παράσταση παραμένει εστιασμένη στη συγκεκριμένη ιστορική περίοδο ή μπορεί να «διαβαστεί» και σε άλλες εποχές;

Αν δεν μπορεί τότε δεν έχει λόγο να υπάρχει. Παρότι η αφήγηση είναι ριζωμένη σε μια συγκεκριμένη ιστορική περίοδο, την περίοδο της Δικτατορίας, η εμπειρία της καταπίεσης και του φόβου είναι διαχρονική.

Δεν πρόκειται για μια αναπαράσταση του παρελθόντος, αλλά για μια ζωντανή υπενθύμιση. Τέτοια κείμενα συνομιλούν με κάθε εποχή όπου η ανθρώπινη αξιοπρέπεια τίθεται υπό απειλή και δυστυχώς, αυτή τη στιγμή αυτή είναι η πραγματικότητα σε παγκόσμιο επίπεδο.

Ποια είναι η δική σας προσέγγιση πάνω σε αυτό το θέατρο που «συνομιλεί» με την ιστορική μνήμη;

Για μένα, το θέατρο που αγγίζει την ιστορική μνήμη επιθυμώ να είναι συμβολικό και ταπεινό. Οφείλεις να δίνεις χώρο στον θεατή να κάνει την δική του ανάγνωση, δεν του επιβάλλεις τίποτα, τον αφήνεις να νοιώσει πως αυτό που δημιουργείς σκηνικά έχει έναν χώρο να μπει ώστε  να προσπαθήσει, κι αυτός, κάτι να υπερασπιστεί.

Με την ομάδα των συντελεστών και την Αμαλία, που έφερε ένα επιπλέον βάρος εξαιτίας της συγγένειας με την Κίττυ, δουλέψαμε με ζητούμενο όχι να αναπαραστήσουμε την τραυματική εμπειρία της Κίττυς αλλά να δημιουργήσουμε χώρο ώστε να ακουστεί. Και ο χώρος αυτός ήταν απαραίτητος, γιατί η συλλογικότητα που έχει το κείμενο της, έδωσε φωνή και παρουσία και στους υπόλοιπους συναγωνιστές της που βρίσκονταν την ίδια περίοδο μαζί της στην Μπουμπουλίνας, όπου ο εξευτελισμός της ανθρώπινη αξιοπρέπειας ήταν συγκλονιστικός.

Όπως και να ‘χει όταν έχεις στα χέρια σου τέτοιες μαρτυρίες, όπως αυτό το κείμενο, δεν πρέπει να είναι ζητούμενο να συγκινήσεις, αλλά να σταθείς απέναντι και να αντέξεις το βλέμμα του.

Τους τελευταίους μήνες ο πόλεμος ΗΠΑ – Ισραήλ στο Ιράν δημιουργεί συνθήκες εκτοπισμού, βασανιστηρίων και καταπίεσης για εκατομμύρια ανθρώπους στη Μέση Ανατολή. Ποιες είναι οι δικές σας σκέψεις;

Δεν μπορώ να τη δω αποκομμένα, γιατί όταν βλέπεις πολέμους, εκτοπισμούς, βασανιστήρια να συμβαίνουν τώρα, δεν μπορείς να μιλάς για τη μνήμη σαν κάτι που ανασύρεις από το παρελθόν. Αυτή η μνήμη είναι ο ενεστώτας μας. Η βία είναι το παρόν μας και είναι σε εξέλιξη. Κι αυτό που με τρομάζει περισσότερο είναι η εξοικείωση με αυτήν τη βία, γι’ αυτό θα ήθελα το θέατρο να έχει στόχο να χαλάει αυτήν την εξοικείωση, αυτήν την κανονικότητα.

Η παράστασή μας ανέβηκε πέρυσι το καλοκαίρι στο Φεστιβάλ, αυτές τις μέρες που ξανακάνουμε πρόβες πιάνω τον εαυτό μου να επιστρέφει αλλιώς, σαν να μην υπάρχει πια καμία απόσταση ασφαλείας ανάμεσα σε αυτό που δουλεύουμε και σε αυτό που συμβαίνει. Στις πρόβες νιώθω συχνά μια σιωπή πιο πυκνή, σαν να ακούμε κάτι που δεν λέγεται και ίσως, σκέφτομαι, αυτό είναι το μόνο τίμιο σημείο εκκίνησης.

Τι είναι για εσάς η Μπουμπουλίνας 18; Ένα ιστορικό σημείο ή ένα σύμβολο μνήμης;

Τα μνημεία πολλές φορές σε καθησυχάζουν, στέκονται εκεί και μπορείς να περνάς από δίπλα τους και να μην δίνεις καμία σημασία. Η Μπουμπουλίνας 18 δεν είναι μνημείο, είναι μια ανοιχτή πληγή και τις πληγές είτε τις φροντίζεις είτε τις αφήνεις να μολυνθούν. Για μένα είναι ένα σημείο που σε κοιτάει και σε ρωτάει, εσύ τι κάνεις με αυτό που ξέρεις; Τι κάνεις με αυτό που συμβαίνει δίπλα σου;

Ποια κομμάτια της μαρτυρίας «παίρνετε» μαζί σας φεύγοντας από το θέατρο;

Είναι όλες οι φράσεις που αναφέρονται στους συγκρατούμενους της, είναι όλες οι φράσεις της που δεν έχουν μέσα τους το εγώ αλλά το εμείς.

Πληροφορίες

Η παράσταση Μπουμπουλίνας 18 παρουσιάζεται από τις 25 Απριλίου και για περιορισμένο αριθμό παραστάσεων στο Θέατρο του Νέου Κόσμου