Σε μια εποχή όπου η έννοια της ελευθερίας επαναδιαπραγματεύεται καθημερινά και ο εγκλεισμός παίρνει ολοένα πιο ύπουλες μορφές, ο μύθος του Σισύφου επιστρέφει όχι ως αφηρημένο φιλοσοφικό σχήμα, αλλά ως ζωντανός καθρέφτης της ανθρώπινης εμπειρίας.

Μέσα από τη θεατρική του διαδρομή, ο δημιουργός της παράστασης συνομιλεί με το προσωπικό βίωμα, τη συλλογική μνήμη και τις σύγχρονες κοινωνικές συνθήκες, αναζητώντας νόημα μέσα στο παράλογο της καθημερινότητας.

Το TVXS μίλησε με τον Φάνη Κατέχο για την παράσταση «Sisyphus – flesh and earth», που έγινε η αφορμή και για την πρώτη σκηνοθεσία του σπουδαίου Καναδού σκηνοθέτη Donald Kitt στην Ελλάδα.

Στη συνέντευξη που ακολουθεί, ο Φάνης μιλάει για τον Σίσυφο ως υπαρξιακό σύντροφο, για το θέατρο ως τελετουργία και πράξη αντίστασης, για τον εγκλεισμό, την ελευθερία και την ανάγκη της βαθιάς ανθρώπινης σύνδεσης — επί σκηνής και εκτός αυτής.

Τι ήταν αυτό που σας ώθησε να ασχοληθείτε με τον μύθο του Σισύφου; Υπάρχει κάποια προσωπική διαδρομή ή βίωμα που συνδέεται με αυτή την επιλογή;

Ξεκινώντας το ταξίδι μου στον μύθο του Σισύφου, βυθίστηκα αναπόφευκτα στις δικές μου μνήμες. Για χρόνια, η ζωή μου ήταν μια «πέτρα» που έπρεπε να σπρώξω· μια εργασία χωρίς προσωπικό αντίκρισμα, μια επιβίωση υποταγμένη στα γρανάζια της κοινωνικής αποδοχής, του ενοικίου και της καθημερινής φθοράς. Μια ρουτίνα επαναλαμβανόμενη, όπου η μόνη επανάσταση ήταν η αναζήτηση μιας χαραμάδας χαράς μέσα στο γκρίζο.

Η αναζήτηση αυτή με οδήγησε στο θέατρο των φυλακών. Εκεί, ανάμεσα στα κάγκελα, συνάντησα το παράδοξο: ανθρώπους που, αν και εγκλωβισμένοι, άγγιζαν μια εσωτερική ελευθερία πολύ πιο βαθιά από τη δική μας, των «ελεύθερων» θεατών. Έπειτα, η καραντίνα ήρθε να μας θυμίσει βίαια τι σημαίνει εγκλεισμός, ξύνοντας πληγές και τραύματα που θεωρούσαμε λησμονημένα.

Σε αυτό το σημείο, ο Σίσυφος παύει να είναι ένα αρχαίο σύμβολο και γίνεται ο καθρέφτης μας. Κάθε άνθρωπος, σε κάθε γωνιά της γης και σε κάθε εποχή, κουβαλάει τον δικό του βράχο. Γι’ αυτό ο μύθος αυτός παραμένει μια οικουμενική κραυγή, ένας διαχρονικός απόηχος της ανθρώπινης μοίρας που παλεύει να βρει νόημα μέσα στο παράλογο.

Πώς αντιλαμβάνεστε σήμερα την έννοια του εγκλεισμού στη σύγχρονη κοινωνία; Θεωρείτε ότι έχει αλλάξει μορφή σε σχέση με το παρελθόν;

Ζούμε σε μια εποχή όπου ο εγκλεισμός έχει πλέον «κανονικοποιηθεί»· έχει εισχωρήσει αθόρυβα ακόμη και σε όσα μας προσφέρουν χαρά. Είναι παράδοξο: η ζωή μας χωράει πια μέσα σε μια οθόνη. Θέλουμε να ψωνίσουμε και δεν χρειάζεται να περπατήσουμε μέχρι το μαγαζί της γειτονιάς. Με την πρώτη βροχή, οι σειρήνες μας προστάζουν να κλειστούμε στους τέσσερις τοίχους μας. Ακόμη και η εργασία έχει μεταφερθεί εντός της οικίας μας.

Νιώθουμε μια ψευδαίσθηση ασφάλειας και άνεσης, όμως την πληρώνουμε ακριβά: με την απώλεια της ανθρώπινης επαφής, της ανταλλαγής μιας ζωντανής σκέψης, της τυχαίας συνάντησης. Γινόμαστε οικειοθελώς δεσμώτες μιας ψηφιακής ευκολίας. Δεν γνωρίζω ακόμη τι αποτύπωμα θα αφήσει στην ψυχή μας αυτή η νέα μορφή απομόνωσης, αλλά είναι βέβαιο πως η «πτώση» από αυτή την εικονική κορυφή θα φέρει τους δικούς της κραδασμούς.

Ποια είναι η δική σας αντίληψη για το θέατρο σήμερα; Τι ρόλο πιστεύετε ότι πρέπει να έχει ο θεατής μέσα σε μια θεατρική εμπειρία;

Πιστεύω βαθιά πως το θέατρο οφείλει να επιστρέψει στις ρίζες του, στις πρωταρχικές του πηγές. Έχουμε ανάγκη από ένα θέατρο βιωματικό και τελετουργικό, που δεν εξαντλείται στην επιφάνεια ενός θεάματος, αλλά μετουσιώνεται σε μια βαθιά, συλλογική εμπειρία. Ο θεατής δεν πρέπει να είναι ένας απλός παρατηρητής, ένας παθητικός δέκτης εικόνων, αλλά να γίνεται κοινωνός και μέτοχος της διαδικασίας.

Στην παράστασή μας, ο στόχος είναι να καταλυθεί η απόσταση μεταξύ σκηνής και πλατείας. Η δοκιμασία του Σισύφου δεν συμβαίνει «εκεί πέρα», αλλά εδώ, μπροστά στα μάτια μας, μέσα στα σώματά μας. Επιζητούμε μια μέθεξη, όπου η ανάσα του ηθοποιού και ο χτύπος της καρδιάς του θεατή γίνονται ένα. Μόνο μέσα από αυτή την τελετουργική σύνδεση μπορεί το θέατρο να παραμείνει ζωντανό και να προσφέρει ουσιαστική κάθαρση.

Ποιες είναι, κατά τη γνώμη σας, οι προκλήσεις του ανεξάρτητου θεάτρου στις σημερινές συνθήκες; Μπορεί η δυσκολία να λειτουργήσει δημιουργικά;

Πιστεύω πως το ανεξάρτητο, το «χειροποίητο» θέατρο, βρισκόταν πάντα υπό δοκιμασία. Δεν υπήρξε ποτέ μια «χρυσή εποχή» ευκολίας. Πάντα ορθώνονται μπροστά μας τείχη πανύψηλα, που καλούμαστε είτε να γκρεμίσουμε είτε να υπερπηδήσουμε. Μέσα σε αυτή τη δυσκολία, όμως, γεννηθήκαμε ως καλλιτέχνες και αυτή τη διαδρομή επιλέγουμε να διανύσουμε.

Όταν οι καιροί αγριεύουν και οι συνθήκες μάς στριμώχνουν, τότε είναι που γεννιέται η πιο βαθιά ορμή: η ανάγκη να αρθρώσουμε λόγο, να επικοινωνήσουμε, να δείξουμε πως κάπου υπάρχει ακόμα φως, κάπου επιζεί η ελπίδα. Το ανεξάρτητο θέατρο είναι μια πράξη αντίστασης. Πηγαίνει κόντρα στο ρεύμα, αγωνίζεται αδιάκοπα και διεκδικεί τη μόνη ουσιαστική ελευθερία: την ελευθερία του πνεύματος.

Μιλήστε μας για τη συνεργασία σας με τον Donald Kitt. Πώς γεννήθηκε και πώς εξελίχθηκε αυτή η μακρόχρονη καλλιτεχνική σχέση;

Με τον Donald Kitt μάς συνδέει μια βαθιά σχέση δεκαπέντε ετών. Πάντα ονειρευόμουν τη στιγμή που θα δημιουργούσαμε κάτι μαζί, για να ανακαλύψω τελικά πως η ανάγκη αυτή ήταν αμοιβαία. Δουλεύοντας δίπλα σε έναν τέτοιον άνθρωπο, δεν εξελίσσεσαι απλώς ως καλλιτέχνης· ωριμάζεις ως άνθρωπος.

Η παράσταση αυτή χρειάστηκε περίπου τρία χρόνια για να γεννηθεί, παλεύοντας με την απόσταση και τον χρόνο. Ήταν μια διαδρομή γεμάτη συναντήσεις σε σταθμούς όπως η Δανία, η Ρουμανία, η Πολωνία και η Ελλάδα. Ανταλλάσσαμε υλικό, έπαιρνα ιδέες, τις δούλευα, τις επέστρεφα, και μέσα από αυτή την «από απόσταση» ανατροφοδότηση, ο Σίσυφος άρχισε να παίρνει σάρκα και οστά.

Αυτή η διαδικασία με δίδαξε πως τίποτα δεν είναι ανέφικτο. Όταν υπάρχει η εσωτερική ορμή, η ανάγκη και η θέληση για δημιουργία, οι αποστάσεις εκμηδενίζονται. Όλα μπορούν να συμβούν, αρκεί να τολμήσεις να ακολουθήσεις το όραμά σου μέχρι το τέλος.

Ποια είναι τα βασικά θεματικά ζητήματα που πραγματεύεται η παράσταση και τι θα θέλατε να πάρει μαζί του ο θεατής φεύγοντας από αυτήν;

Η παράσταση αγγίζει ζητήματα βαθιά υπαρξιακά, εκείνα που αποτελούν τον κοινό πυρήνα της ανθρώπινης φύσης. Ο άνθρωπος, είτε βρίσκεται σε ένα απομονωμένο βουνό, είτε στις ακτές της θάλασσας, είτε στην καρδιά της Ευρώπης ή της Αφρικής, κουβαλά τις ίδιες ανησυχίες, τις ίδιες ανάγκες, τα ίδια «θέλω».

Πραγματευόμαστε τις έννοιες της ελευθερίας και του εγκλεισμού, θέματα που δεν γνωρίζουν σύνορα και μας αφορούν όλους οριζόντια. Μέσα από τον «Σίσυφο» δίνεται στον καθένα μας μια σπάνια ευκαιρία: να επιχειρήσει μια κατάδυση στον εαυτό του. Να αναμετρηθεί με τις δικές του σκιές, να διαχειριστεί τους δικούς του περιορισμούς και να αναρωτηθεί: «Τελικά, πού τελειώνει ο εγκλεισμός και πού ξεκινά η αληθινή ελευθερία;». Είναι μια πρόσκληση σε μια εσωτερική αναζήτηση που μας ενώνει όλους κάτω από το ίδιο υπαρξιακό φως.

Η παράσταση κάνει μία στάση της ευρωπαϊκής περιοδείας της στην Αθήνα, στο Θέατρο Ρεκτιφιέ, για τρεις Πέμπτες.