Για το «Sunset Boulevard» (1950) του Billy Wilder η λέξη «αριστούργημα» δεν αποτελεί σχήμα λόγου ούτε μια εύκολη υπερβολή της μεταμοντέρνας κριτικής. Είναι ίσως η ακριβέστερη περιγραφή μιας ταινίας που, εβδομήντα και πλέον χρόνια μετά, παραμένει συγκλονιστικά σύγχρονη.

Στην καρδιά του θεάματος βρίσκεται ο Joe Gillis (William Holden), ένας νεαρός σεναριογράφος που δεν ονειρεύεται τη δόξα. Το μόνο που προσπαθεί είναι να επιβιώσει. Δεν γράφει για να γίνει μεγάλος δημιουργός· γράφει για να μπορέσει να πληρώσει τα χρέη του. Περιφέρεται από γραφείο σε γραφείο, εισπράττοντας απορρίψεις από ένα σύστημα που αναζητά διαρκώς το επόμενο εμπορικό προϊόν.

Μέχρι που η τύχη ή ίσως η μοίρα τον οδηγεί στην έπαυλη της Norma Desmond, της θρυλικής σταρ του βωβού κινηματογράφου, την οποία ερμηνεύει συγκλονιστικά η Gloria Swanson. Από εκείνη τη στιγμή αρχίζει μια σχέση αμοιβαίας εξάρτησης. Ο Joe γίνεται σχεδόν αιχμάλωτός της. Ως αντάλλαγμα για την οικονομική του σωτηρία αποκτά όσα ποτέ δεν είχε: ακριβά κοστούμια, μεταξωτά πουκάμισα, μανικετόκουμπα, ένα αυτοκίνητο, μια ζωή χλιδής. Μια χλιδή όμως νεκρή, σαν μαυσωλείο. Όλα μέσα σε εκείνο το σπίτι μοιάζουν να έχουν σταματήσει στον χρόνο.

Ο Wilder δημιουργεί έναν από τους πιο συμβολικούς χώρους στην ιστορία του κινηματογράφου. Η έπαυλη της Norma δεν είναι απλώς ένα σπίτι. Είναι το ίδιο το Χόλιγουντ που αρνείται να αποδεχθεί ότι γέρασε. Οι βαριές κουρτίνες δεν αφήνουν το φως να μπει, τα πορτρέτα της πρωταγωνιστούν παντού και ο μοναδικός άνθρωπος που εξακολουθεί να πιστεύει στον μύθο της είναι ο πιστός της μπάτλερ, ο Max von Mayerling, τον οποίο υποδύεται ο σπουδαίος σκηνοθέτης του βωβού κινηματογράφου Erich von Stroheim. Δεν είναι τυχαίο ότι ο Max υπήρξε κάποτε ο σκηνοθέτης της και ο πρώην σύζυγός της. Υπηρετεί πλέον τον ίδιο του τον μύθο.

Ανάμεσα στις πιο συγκλονιστικές στιγμές της ταινίας είναι οι σκηνές των χαρτοπαιξιών, όπου δίπλα στη Norma εμφανίζονται πραγματικές μορφές του βωβού κινηματογράφου. Ο Buster Keaton, μαζί με τους H. B. Warner και Anna Q. Nilsson, δεν υποδύονται απλώς χαρακτήρες. Είναι τα ίδια τα φαντάσματα μιας ολόκληρης εποχής που ο ήχος άφησε πίσω του. Δεν μιλούν σχεδόν καθόλου. Υπάρχουν μόνο ως σκιές που προσπαθούν να ξεγελάσουν τον χρόνο. Την ίδια στιγμή η Norma ζει αποκλειστικά για ένα όνειρο: την επιστροφή της στη μεγάλη οθόνη ως «Σαλώμη». Γράφει, ή μάλλον υπαγορεύει, ένα τεράστιο σενάριο, πεπεισμένη ότι ο Cecil B. DeMille περιμένει απλώς τη στιγμή να τη φέρει ξανά στο προσκήνιο.

Ο Wilder δεν σατιρίζει απλώς τη ματαιοδοξία μιας ξεπερασμένης σταρ. Δείχνει κάτι βαθύτερο: την αδυναμία ενός ανθρώπου να αποδεχθεί ότι ο κόσμος προχώρησε χωρίς αυτόν. Το Sunset Boulevard είναι ίσως η πιο αμείλικτη ταινία που γυρίστηκε ποτέ για το ίδιο το Χόλιγουντ. Δεν καταγγέλλει μόνο την εγκατάλειψη των δημιουργών του βωβού κινηματογράφου από το νέο σύστημα. Καταγράφει τον τρόπο με τον οποίο κάθε νέο καθεστώς οικοδομείται πάνω στα ερείπια του προηγούμενου. Η βιομηχανία γεννά διαρκώς νέα είδωλα, αλλά εξίσου γρήγορα τα απορρίπτει όταν πάψουν να είναι χρήσιμα.

Η μεγαλοφυΐα του Billy Wilder βρίσκεται στο ότι δεν παίρνει απόλυτα το μέρος κανενός. Ο Joe Gillis δεν είναι αθώος. Εκμεταλλεύεται τη Norma όσο εκείνη τον χρησιμοποιεί για να συντηρήσει την ψευδαίσθησή της. Και η ίδια η Norma δεν είναι απλώς μια παράφρων γυναίκα. Είναι το τραγικό θύμα μιας βιομηχανίας που πρώτα τη θεοποίησε και ύστερα την πέταξε στο περιθώριο. Το συγκλονιστικό φινάλε, με την Norma Desmond να κατεβαίνει τη σκάλα πιστεύοντας πως οι κάμερες την περιμένουν για τη μεγάλη της επιστροφή, δεν είναι μόνο η κατάρρευση ενός ανθρώπου. Είναι η εικόνα μιας ολόκληρης εποχής που αρνείται να πεθάνει. Και όταν ψιθυρίζει την αθάνατη φράση: «All right, Mr. DeMille, I’m ready for my close-up», δεν μιλά μόνο η Norma. Μιλά κάθε δημιουργός που κάποτε βρέθηκε στο επίκεντρο του κόσμου και αδυνατεί να αποδεχθεί ότι το φως των προβολέων έχει ήδη στραφεί αλλού.

Κι όμως, αν το 1950 ο Wilder κατέγραφε το πέρασμα από τον βωβό στον ομιλούντα κινηματογράφο, σήμερα ίσως θα έγραφε μια διαφορετική εκδοχή της ίδιας ιστορίας. Ζούμε μια νέα ιστορική μετάβαση. Η τεχνητή νοημοσύνη, οι αλγόριθμοι, οι πλατφόρμες και η οικονομία της προσοχής αλλάζουν ξανά τους όρους του θεάματος. Όπως τότε το νέο τεχνολογικό σύστημα εξαφάνισε ολόκληρες γενιές καλλιτεχνών, έτσι και σήμερα δημιουργοί, επαγγέλματα, ακόμη και μορφές αφήγησης βρίσκονται αντιμέτωπες με μια νέα πραγματικότητα. Δεν αλλάζουν μόνο τα εργαλεία. Αλλάζει ο ίδιος ο ορισμός της δημιουργίας.

Ίσως γι’ αυτό το «Sunset Boulevard» δεν είναι μια ταινία για το παρελθόν. Είναι μια ταινία για κάθε εποχή που πιστεύει ότι η τεχνολογική πρόοδος αρκεί από μόνη της για να γεννήσει πολιτισμό. Ο Wilder μας υπενθυμίζει ότι πίσω από κάθε αλλαγή υπάρχουν άνθρωποι, όνειρα που ακυρώνονται, καριέρες που τελειώνουν και άλλες που γεννιούνται. Και ότι καμία τεχνολογική επανάσταση δεν καταργεί τη βαθύτερη ανθρώπινη ανάγκη για αναγνώριση, μνήμη και διάρκεια.

Γι’ αυτό και το «Sunset Boulevard» δεν είναι απλώς μία από τις σημαντικότερες ταινίες στην ιστορία του κινηματογράφου. Είναι μια διαχρονική παραβολή για την εξουσία του θεάματος, τη βία της προόδου και την τραγική αυταπάτη ότι κάποιος μπορεί να μείνει για πάντα στο κέντρο του κάδρου.