«Αν δεν είχα μεγαλώσει στην Τήλο, η μουσική μου θα ήταν τελείως διαφορετική» λέει στο tvxs ο συνθέτης Μιχάλης Κουμπιός με αφορμή τη συναυλία του στις 17 Φεβρουαρίου στο Μέγαρο Μουσικής με τα παραδοσιακά τραγούδια της ιδιαίτερης πατρίδας του. Μαζί του οι: Μαρία Αναματερού, Πέτρος Κουμπιός, Αριστοτέλης Χατζηφούντας. Συμμετέχουν επίσης οι Μ. Ανδρουλιδάκης, Σ. Λαρεντζάκης, Θ. Μιχάλης, Δ. Ρέντας.

Ο Μ. Κουμπιός μεταφέρει μέσα από την δική του οπτική πάνω στα τραγούδια αυτά, το βίωμα που τον συνδέει με την αυλή πολιτιστική κληρονομιά. Τα τραγούδια τον συνδέουν με τους πιο δικούς του ανθρώπους και είναι ειπωμένα μέσα από την τελετουργία της καθημερινής ζωής ως ζωντανό κύτταρο της ιδιαίτερης πατρίδας του και όχι ως μνημειακό είδος.

Ποιες είναι οι πρώτες σου μνήμες από τα τραγούδια αυτά;

Τα παραδοσιακά τραγούδια του νησιού μου ήταν και είναι αναπόσπαστα κομμάτια της ζωής μου. Σαν να ήταν φυσικός ήχος του τόπου μου, όπως ο αέρας και η θάλασσα.

Θυμάμαι τη μητέρα μου να νανουρίζει τον μικρό μου αδερφό, με φωνή χαμηλή και ζεστή, ανακατεμένη με τη μυρωδιά του καθαρού σπιτιού και του βασιλικού στο περβάζι. Θυμάμαι τον παππού μου, τον Παντελή, να τραγουδά στο αλώνισμα. Ο ήλιος να βαραίνει, το στάχυ να τρίζει κάτω απ’ τα πόδια και η φωνή του ν’ απλώνεται πάνω απ’ το χωράφι.

Όντας γυρίσω και σε ’δω το γαίμα μου παγώνει
κι ο νους μου διασκορπίζεται σαν τ’ άχερο στ’ αλώνι.

Η φωνή του μπλεκόταν με το θρόισμα του άχερου και το λαχάνιασμα της δουλειάς.

Πρόλαβα την ιεροτελεστία του παραδοσιακού γάμου — τα τραγούδια, τα λόγια, τα βλέμματα. Τα πανηγύρια με τους μουσικούς και τους γλεντιστάδες που δεν ζουν σήμερα. Κι εμένα, στην τρίτη δημοτικού, να προσπαθώ να βγάλω ήχο από ένα βιολί που είχε φέρει ο καπετάν Νικόλας, ο πατέρας μου. Το ξύλο να μυρίζει ρετσίνι και θάλασσα και οι χορδές να τσιρίζουν άγαρμπα στα χέρια μου.

Και να παλεύω να κρατήσω το λαούτο, που τότε μου φαινόταν γιγάντιο, βαρύ σαν ευθύνη, μα γεμάτο υπόσχεση…

Πώς οδηγήθηκες στην ενορχηστρωτική προσέγγιση και την επιλογή των σκοπών;

Προτεραιότητά μου ήταν να ηχογραφηθούν τα τραγούδια που φέρουν την ταυτότητα του νησιού και τα οποία, με το πέρασμα του χρόνου, είχαν πάψει να ακούγονται στα πανηγύρια και στα γλέντια, καθώς οι άνθρωποι που τα τραγουδούσαν δεν βρίσκονται πια στη ζωή.

Παράλληλα, ενέταξα και τα πλέον εμβληματικά τραγούδια με τις φωνές νέων μουσικών και τραγουδιστών, όπως ο Αριστοτέλης Χατζηφούντας, ο οποίος τα τελευταία χρόνια πρωταγωνιστεί στα πανηγύρια και τα γλέντια του νησιού, ενώ ο Πέτρος Κουμπιός ασχολείται με επιτυχία με τα νυκτά έγχορδα και γενικότερα με την παραδοσιακή μουσική.

Η ενορχηστρωτική προσέγγιση άντλησε πολλά στοιχεία από παλιούς μουσικούς του νησιού, οι οποίοι έχουν αφήσει κυρίως ερασιτεχνικές ηχογραφήσεις, και πάντα σε έναν δημιουργικό διάλογο με τους ανθρώπους που θυμούνταν τα τραγούδια. Σε όλη τη διαδικασία, κύριος συνομιλητής και συνεργάτης μου υπήρξε ο Μανόλης Ανδρουλιδάκης, ο οποίος έχει βιωματική σχέση με συγγενείς παραδόσεις λόγω της καταγωγής του από Σύμη και Κρήτη.

Πολλά από τα τραγούδια είχαν ως μοναδική πηγή τις καταγραφές που είχα πραγματοποιήσει το καλοκαίρι του 1992. Οι καταγραφές αυτές ήταν χωρίς τη συνοδεία μουσικών οργάνων. Οι γλεντιστάδες μου τα τραγούδησαν a cappella, χωρίς σταθερό ρυθμό και σταθερή τονικότητα. Η ακριβής καταγραφή και διάσωσή τους υπήρξε μια χρονοβόρα διαδικασία, που απαιτούσε υπομονή και επιμονή.

Γιατί γράφεις ότι η μουσική παράδοση της Τήλου συνιστά μια ξεχωριστή πολιτιστική ενότητα μέσα στον ευρύτερο χώρο του νοτιοανατολικού Αιγαίου; Δεν συγγενεύει με τα υπόλοιπα της περιοχής;

Η θάλασσα και οι εμπορικοί δρόμοι λειτουργούν ως αγωγοί ανταλλαγής μουσικών ιδεών. Η μουσική παράδοση ενός νησιού είναι ένα δυναμικό, ζωντανό δημιούργημα που διαμορφώνεται μέσα από αιώνες, δεχόμενη επιρροές από ιστορικά γεγονότα, κατακτητές, γειτονικούς πολιτισμούς, θρησκευτικές παραδόσεις αλλά και από τις μετακινήσεις πληθυσμών.

Αυτές οι διαπολιτισμικές επιρροές αλληλεπιδρούν με τα τοπικά στοιχεία, δημιουργώντας μια μοναδική μουσική ταυτότητα.

Σαφώς το νησί της Τήλου έχει δεχθεί επιρροές από τη Μικρά Ασία, την Κρήτη, την Κάρπαθο αλλά και από πιο μακρινούς τόπους, ενώ η Δύση επέδρασε πολύ πριν την παρουσία των Ιταλών στο νησί.

Η Τήλος — και κάθε νησί — φιλτράρει τις επιρροές της και αποκτά τις δικές της ιδιαιτερότητες. Η μουσική παράδοση της Τήλου συνιστά μια ξεχωριστή πολιτιστική ενότητα μέσα στον ευρύτερο χώρο του νοτιοανατολικού Αιγαίου, όπως ξεχωριστή είναι και η παράδοση των γύρω νησιών παρά τις αλληλεπιδράσεις.

Έτσι, παρά τη γεωγραφική εγγύτητα, η μουσική των νησιών αποτελεί ένα ψηφιδωτό από κοινά στοιχεία αλλά και μοναδικές τοπικές εκφάνσεις. Κάθε νησί συνιστά μια ξεχωριστή οντότητα.

Πριν πολλά χρόνια τα χωριά ενός νησιού δεν είχαν μεταξύ τους συχνή επικοινωνία, με αποτέλεσμα να συναντάμε διαφορετικά γλωσσικά ιδιώματα από χωριό σε χωριό και κατ’ επέκταση έντονες διαφορές και στη μουσική τους παράδοση.

Για να είμαστε ακριβείς, η μουσική παράδοση της Τήλου μοιράζεται ανάμεσα στην παράδοση του Μεγάλου Χωριού και του Μικρού Χωριού. Τα τελευταία πενήντα χρόνια οι παραδόσεις αυτές ήρθαν κοντά, ώστε να μιλάμε σήμερα για τη μουσική παράδοση της Τήλου.

Περιέγραψέ μας τη διαδικασία της καταγραφής τους…

Καλοκαίρι του 1992 πήγα για διακοπές στην Τήλο. Ήταν η χρονιά που, με αφορμή το άλμπουμ μου «Τήλος», πολλά δημοσιεύματα μιλούσαν για έναν ελπιδοφόρο συνθέτη, ενώ η μία κολακευτική κριτική διαδεχόταν την άλλη.

Θυμίζω πως το άλμπουμ «Τήλος» προέκυψε από παραγγελία του Μιχάλη Γρηγορίου για τα Μουσικά Εργαστήρια του Τρίτου Προγράμματος. Μου ζήτησε, με βάση τα ποικίλα βιώματα και τις μουσικές σπουδές μου, να επιστρέψω στα παιδικά μου χρόνια στο νησί μου και να συνομιλήσω με τα παραδοσιακά ακούσματα με τα οποία είχα ζυμωθεί.

Την πρώτη κιόλας μέρα, καθώς συζητούσα με τη θεία μου τη Μαρία του «Σπανού», στην αυλή του σπιτιού όπου έζησα τα πρώτα μου χρόνια, ήρθε κοντά μας ο Γρηγόρης Καμμάς, ο οποίος είχε διατελέσει δήμαρχος την περίοδο 1/6/1975 – 31/12/1987. Ήταν χαρούμενος και κρατούσε στο χέρι του ένα περιοδικό μεγάλης κυκλοφορίας που φιλοξενούσε μία από τις πρώτες μου συνεντεύξεις.

«Μιχάλη», μου λέει, «δεν ξέρω πόσο καλός είναι ο δίσκος σου. Αυτοί όμως που σε επαινούν κάτι παραπάνω θα ξέρουν. Θέλω», μου λέει κοφτά, «να σε πάω σε όλους τους παλιούς γλεντιστάδες του χωριού και να καταγράψεις τα τραγούδια μας.»

Έτσι κι έγινε. Θα μου επιτρέψεις, Φωτεινή, να τους αναφέρω όλους:

Μιχάλης Χατζημιχαήλ – «Αχελές» (1907–1996)
Νίκος Χριστοφόρου – «Ρούσσος» (1918–1996)
Δημήτρης Χαλιός (1932–2022)
Φανούρης Κουμπανιός (1935–2010)
Μιχάλης Καράγιωργης του Νικολάου (1926–2013)
Κώστας Λογοθέτης – «Κωστάκης» (1929–2012)

Στη συνέχεια, μελέτησα παλαιότερες καταγραφές που αφορούν στη μουσική παράδοση της Τήλου: τα πονήματα των Δημοσθένη και Νικήτα Χαβιαρά, του Γεώργιου και του Παντελή Καμμά, του Αντώνη Αναγνωστίδη, της Αθηνάς Ταρσούλη, του Samuel Baud-Bovy, τις χειρόγραφες παρτιτούρες σε παρασημαντική του Νίκου Κωστάκη, τα τετράδια του Παύλου Γνευτού, καθώς και τις ηχογραφήσεις του Σίμωνα Καρρά, του Γιώργου Κωνστάντζου και άλλων.

Τα χρόνια κύλησαν και ήρθε η στιγμή που ήμουν πλέον έτοιμος.

Έτσι, στις 13 Νοεμβρίου 2025 κυκλοφόρησε σε όλες τις ψηφιακές πλατφόρμες το άλμπουμ που επιμελήθηκα, με είκοσι τρία παραδοσιακά τραγούδια της Τήλου.

Η έκδοση, ολοκληρωμένη πλέον, έρχεται να συμπληρώσει τις ηχογραφήσεις του Συλλόγου των Απανταχού Τηλίων «Η Ήριννα» (1994) και του Α.Ε.Μ. τα επόμενα χρόνια, με επικεφαλής τον αεικίνητο πρόεδρό του Γιώργο Κωνστάντζο.

Το άλμπουμ αυτό χρωστά πολλά στον αείμνηστο Γιώργο Κωνστάντζο, Πρόεδρο του Αρχείου Ελληνικής Μουσικής και Διδάκτορα του Τμήματος Μουσικών Σπουδών του Ιονίου Πανεπιστημίου. Η συμβολή του υπήρξε καθοριστική για την τεκμηρίωση και την επιστημονική αρτιότητα του υλικού, ώστε τα κομμάτια αυτά, πέρα από τις όποιες επιρροές τους, να σφραγίζονται αυθεντικά ως Τηλιακά.

Τι είναι παράδοση για σένα;

Η παράδοση δεν συνιστά οπισθοδρόμηση αλλά διαχρονική πηγή έμπνευσης. Καθένας μέσα σε αυτήν μπορεί να λειτουργήσει ως μεταφραστής της, γεφυρώνοντας, με τον τρόπο του, το παρελθόν με το μέλλον. Όπως έχω πει κατά καιρούς αν δεν είχα μεγαλώσει στην Τήλο, η μουσική μου θα ήταν τελείως διαφορετική.