Υπάρχουν συναυλίες που διαρκούν λίγες ώρες, έργα που απαιτούν ολόκληρες ημέρες για να εκτελεστούν και υπάρχει και ένα μουσικό εγχείρημα στη Γερμανία που κινείται σε εντελώς διαφορετική κλίμακα χρόνου, διότι θα χρειαστεί 639 χρόνια για να ολοκληρωθεί.

Μιλάμε για την Γερμανία, όπου βρίσκεται σε εξέλιξη η πιο αργή μουσική εκτέλεση στον κόσμο – άρχισε το 2001, έχει ολοκληρωθεί μόλις κατά 4% και το επόμενο ραντεβού για αλλαγή συγχορδίας είναι το 2027.

Σε ένα μικρό εκκλησιαστικό όργανο στο Χάλμπερστατ, στα ανατολικά της χώρας, ακούγεται εδώ και σχεδόν 25 χρόνια το ίδιο έργο του Αμερικανού πρωτοποριακού συνθέτη Τζον Κέιτζ (John Cage).

Η εκτέλεση άρχισε στις 5 Σεπτεμβρίου 2001 και, εφόσον όλα εξελιχθούν σύμφωνα με τον σχεδιασμό, η τελευταία νότα θα ακουστεί στις 4 Σεπτεμβρίου 2640.

Πρόκειται για το «ORGAN²/ASLSP (As SLow aS Possible)» – δηλαδή, σε ελεύθερη απόδοση, «Όσο πιο αργά γίνεται». Και οι άνθρωποι πίσω από το εγχείρημα έχουν πάρει την οδηγία του Κέιτζ απολύτως κυριολεκτικά, έγραψε το Associated Press.

Μία συγχορδία άλλαξε – και γράφτηκε ιστορία

Την Τετάρτη, περισσότεροι από 150 άνθρωποι στριμώχτηκαν μέσα στη μεσαιωνική εκκλησία Μπούρχαρντι για να παρακολουθήσουν κάτι που, υπό κανονικές συνθήκες, θα περνούσε σχεδόν απαρατήρητο – την αλλαγή μίας συγχορδίας.

Ήταν μόλις η 17η από την έναρξη της εκτέλεσης και σηματοδότησε την ολοκλήρωση περίπου του 4% του συνολικού έργου.

Για τρία λεπτά, το κοινό άκουγε την προηγούμενη συγχορδία, η οποία παραγόταν από επτά αυλούς. Στη συνέχεια, τοποθετήθηκε χειροκίνητα ένας όγδοος αυλός και ένας νέος, υψηλότερος ήχος προστέθηκε στη σύνθεση.

Οι θεατές έμειναν σιωπηλοί για ακόμη τρία λεπτά. Κάποιοι κατέγραφαν τη στιγμή με τα κινητά τους, άλλοι άκουγαν με κλειστά μάτια. Και όταν η αλλαγή ολοκληρώθηκε, ξέσπασαν σε χειροκροτήματα και φωνές «μπράβο».

«Είναι μια πολύ λεπτή διαφορά. Υπάρχει πλέον ένας υψηλότερος ήχος που γίνεται λίγο πιο έντονα αντιληπτός», εξήγησε ο Τζέφρι Λέπεντορφ, εκτελεστικός διευθυντής του Ιδρύματος Τζον Κέιτζ στη Νέα Υόρκη.

Η πρώτη νότα χρειάστηκε ενάμιση χρόνο για να ακουστεί

Το εγχείρημα ξεκίνησε επισήμως το 2000, όμως η ίδια η εκτέλεση άρχισε στις 5 Σεπτεμβρίου 2001, ημέρα κατά την οποία ο Κέιτζ θα γινόταν 89 ετών.

Μόνο που στην αρχή δεν ακουγόταν απολύτως τίποτα.

Το έργο ξεκίνησε με μία σιωπή διάρκειας περίπου 17 μηνών. Οι πρώτοι ήχοι ακούστηκαν στις 5 Φεβρουαρίου 2003.

Έκτοτε, ένα ηλεκτρικό σύστημα διοχετεύει συνεχώς αέρα στους αυλούς του οργάνου, διατηρώντας τον ήχο αδιάκοπο. Κάθε αλλαγή συγχορδίας γίνεται χειροκίνητα – προστίθενται νέοι αυλοί ή σταματούν να ηχούν κάποιοι από τους υπάρχοντες.

Στη συγκεκριμένη ερμηνεία, η μικρότερη χρονική μονάδα του έργου αντιστοιχεί σε έναν ολόκληρο μήνα, ενώ ορισμένοι ήχοι – ή περίοδοι απόλυτης σιωπής – μπορούν να διαρκούν χρόνια.

Γιατί ακριβώς 639 χρόνια;

Η διάρκεια δεν επιλέχθηκε τυχαία.

Το Χάλμπερστατ έχει ιδιαίτερη θέση στην ιστορία του εκκλησιαστικού οργάνου. Το 1361 κατασκευάστηκε εκεί ένα ιστορικό όργανο και, όταν γεννήθηκε η ιδέα του εγχειρήματος το 2000, είχαν μεσολαβήσει ακριβώς 639 χρόνια.

Έτσι αποφασίστηκε ότι και η εκτέλεση του έργου του Κέιτζ θα διαρκέσει ακριβώς τόσο – από το 2001 έως το 2640.

Ο ίδιος ο Κέιτζ δεν είχε σχεδιάσει ποτέ μια συναυλία διάρκειας έξι και πλέον αιώνων.

Γεννήθηκε στο Λος Άντζελες το 1912 και πέθανε στη Νέα Υόρκη το 1992. Συνθέτης, θεωρητικός της μουσικής, καλλιτέχνης και φιλόσοφος, έγραψε αρχικά το έργο για πιάνο το 1985 και το προσάρμοσε για εκκλησιαστικό όργανο το 1987.

Η βασική οδηγία του ήταν εξαιρετικά απλή – να παιχτεί όσο πιο αργά και απαλά γίνεται.

Μετά τον θάνατό του, αυτή η φράση μετατράπηκε στο ακραίο μουσικό πείραμα των 639 ετών.

Ένα έργο που κανείς από τους δημιουργούς του δεν θα ακούσει ολόκληρο

Ίσως η πιο ιδιαίτερη διάσταση του εγχειρήματος είναι ότι κανένας άνθρωπος που συμμετέχει σήμερα σε αυτό δεν πρόκειται να ζήσει για να ακούσει το τέλος του.

Η συνέχισή του εξαρτάται από ανθρώπους που δεν έχουν ακόμη γεννηθεί. Κάθε γενιά μουσικών, τεχνικών, εθελοντών και κατασκευαστών θα πρέπει να παραδίδει το έργο στην επόμενη, ώστε η μουσική να συνεχίζεται επί αιώνες.

Η ίδια η εκκλησία Μπούρχαρντι, που βρισκόταν σε μεγάλο βαθμό ερειπωμένη, απέκτησε νέα στέγη και αποκαταστάθηκε χάρη στα χρήματα που συγκεντρώθηκαν για να γίνει δυνατή η πραγματοποίηση του εγχειρήματος.

Και ο χώρος αποτελεί ουσιαστικά μέρος της σύνθεσης. Όπως εξηγεί ο Λέπεντορφ, ο ήχος αλλάζει αισθητά ανάλογα με το σημείο στο οποίο βρίσκεται ο επισκέπτης: «Νομίζω ότι στην πραγματικότητα είναι το όργανο που “παίζει” την εκκλησία και όχι το αντίστροφο. Αν μετακινηθείς μόλις λίγα εκατοστά προς οποιαδήποτε κατεύθυνση, ο ήχος δεν αλλάζει απλώς λίγο – αλλάζει πάρα πολύ».

«Ποιος θα βρίσκεται εδώ σε 600 χρόνια;»

Για τους λάτρεις του Τζον Κέιτζ, οι σπάνιες αλλαγές συγχορδιών έχουν εξελιχθεί σε γεγονότα που αξίζουν ακόμη και ένα ολόκληρο ταξίδι.

Ο 55χρονος Μάικλ Μπάρνετ, ο οποίος ταξίδεψε από τη Γλασκώβη της Σκωτίας για να παρακολουθήσει τη συγκεκριμένη αλλαγή, χαρακτήρισε την εμπειρία κάτι που ήθελε οπωσδήποτε να ζήσει έστω μία φορά.

«Είναι απλώς ένα από εκείνα τα μοναδικά πράγματα στον κόσμο της μουσικής. Συμβαίνει και σκέφτεσαι: “Θέλω να το κάνω αυτό μία φορά”», είπε.

Το έργο, όμως, γεννά αναπόφευκτα και ένα πολύ μεγαλύτερο ερώτημα: Tι κόσμος θα υπάρχει όταν τελειώσει;

«Αναρωτιέσαι τι θα έχει απομείνει εδώ σε περισσότερα από 600 χρόνια. Ποιος θα έρθει στην τελευταία εκτέλεση; Θα υπάρχει ακόμη το κτίριο; Θα λειτουργεί το όργανο; Πώς θα είναι ο κόσμος;», αναρωτήθηκε ο Μπάρνετ.

Τουλάχιστον για το ίδιο το όργανο, οι δημιουργοί του έχουν προσπαθήσει να σκεφτούν αιώνες μπροστά. Ο κατασκευαστής οργάνων Γιοχάνες Χίφκεν εκτιμά ότι οι αυλοί που έχει κατασκευάσει μπορούν να αντέξουν τουλάχιστον άλλα 500 χρόνια.

Όπως λέει, το εγχείρημα του Τζον Κέιτζ αποτελεί ένα σπάνιο παράδειγμα σχεδιασμού όχι για το σήμερα, αλλά για ανθρώπους που θα ζήσουν πολλές γενιές αργότερα.

Το επόμενο ραντεβού: 5 Οκτωβρίου 2027

Όποιος έχασε την ιστορική αλλαγή της Τετάρτης θα χρειαστεί να περιμένει.

Η επόμενη έχει προγραμματιστεί για τις 5 Οκτωβρίου 2027, όταν θα σταματήσει να ακούγεται ο αυλός που αντιστοιχεί στη νότα Μι της τέταρτης οκτάβας (E4 για όσους από εμάς μιλάμε ABCDEFG), μειώνοντας και πάλι το συνολικό ηχητικό σύνολο.

Και για όσους σκέφτονται ακόμη πιο μακριά, υπάρχει ήδη εισιτήριο για το μεγάλο φινάλε.

Τα λεγόμενα «τελικά εισιτήρια» για τις 4 Σεπτεμβρίου 2640 είναι ήδη διαθέσιμα προς 2.640 ευρώ και μπορούν να κληροδοτηθούν από γενιά σε γενιά.

Γιατί αυτή είναι μία συναυλία στην οποία αγοράζεις εισιτήριο όχι απαραίτητα για εσένα – αλλά ίσως για έναν απόγονό σου που θα γεννηθεί έπειτα από πολλούς αιώνες.