Ίσιδα, Ερμιόνη, Νεικώ, Παρθενίκα, Αλίνη, Μαγία Πούλχρα, Αλεξιβώλα, Ευπορία, Άρτεμις, Αθηνά, Θεοκτίστη, Μαξιμίλλα… γυναίκες των Κυκλάδων.
Ήταν Θεές, θνητές, μάνες, έμποροι, πλούσιες περιορισμένες εντός του οίκου, φτωχές, μετανάστριες βιοπορίστριες και δαχτυλοδεικτούμενες, αρπαγμένες και βιασμένες, κακοποιημένες από Θεούς κι ανθρώπους, πολυτραγουδισμένες, δαιμονοποιημένες, γιάτρισσες και παρηγορήτρες. Ιέρειες, εταίρες, έμποροι, μαχήτριες, διανοούμενες, θρηνωδοί και μάγισσες.
Γυναίκες στην πρώτη γραμμή στα μυστήρια της ζωής και του θανάτου αλλά στο περιθώριο της κοινωνικής και πολιτικής ζωής για αιώνες. Γυναίκες που κάνουν τον πόνο τους τραγούδι, τραγούδι που δεν αφέθηκαν να το τραγουδήσουν όπως θα μας πει μια σπάνια -και δικαίως επιτυχημένη- έκθεση που αναδεικνύει πώς για αιώνες η γυναίκα βρίσκεται κάτω από το πατριαρχικό βλέμμα.
Οι «Κυκλαδίτισσες» στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης, δεν αφηγούνται μόνο τη δική τους ιστορία η καθεμιά. Αφηγούνται τη ζωή της γυναίκας, τόσο παλιά και τόσο σύγχρονη, τόσο μακρινή κι όμως τόσο οικεία. Κι είναι τόσο επιτυχημένος ο τρόπος που συνδιαλέγεται η έκθεση στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης με την εποχή μας, τα αιτήματα για την έμφυλη ισότητα και την επανοηματοδότηση τους, που έφυγα συγκινημένη με έναν κόμπο στο λαιμό και ταυτόχρονα αποσβολωμένη από το κάλλος των εκθεμάτων.
«Η έκθεση Κυκλαδίτισσες. Άγνωστες ιστορίες γυναικών των Κυκλάδων αποτελεί την πρώτη συνέργεια του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης με την Εφορεία Αρχαιοτήτων Κυκλάδων στο πλαίσιο του μνημονίου συνεργασίας που υπέγραψε το Μουσείο με το Υπουργείο Πολιτισμού τον Μάιο του 2024» λέει στο tvxs.gr o καθηγητής Παναγιώτης Ιωσήφ, Επιστημονικός διευθυντής του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης και συνεπιμελητής της έκθεσης, ο οποίος εξηγεί στη συνέχεια του ρεπορτάζ με ποιο βλέμμα είδαν τις Κυκλαδίτισσες οι επιμελητές της έκθεσης, η οποία θα παραμείνει στο μουσείο έως τις 4 Μαΐου 2025 και μετά θα έχει μια δεύτερη ζωή στις Κυκλάδες αφού θα εγκαινιάσει το ανακαινισμένο Αρχαιολογικό Μουσείο Θήρας.
Αφαιρώντας τα πατριαρχικά φίλτρα
Οι Κυκλαδίτισσες αφηγούνται την ιστορία τους. Συχνά όμως ακούμε μια ανδρική φωνή να μιλά, γιατί τις περισσότερες φορές είναι οι άνδρες που επιχειρούν να χαράξουν την τροχιά τους και να καταγράψουν το πέρασμα τους με τον δικό τους τρόπο στην ιστορία.
Όπως εκείνος ο νομοθέτης που έγραψε στη μαρμάρινη στήλη που βλέπουμε στην έκθεση, πως απαγορεύεται να κυκλοφορούν εκτός του οίκου γυναίκες χωρίς τη συνοδεία του κηδεμόνα συζύγου, πατέρα ή αδελφού. Όπως άλλοι άνδρες οι οποίοι σε διπλανές στήλες χάραζαν τα προικοσύμφωνα. Όπως οι απόγονοι τους οι οποίοι 1000 χρόνια μετά έγραφαν προικοσύμφωνα σε χαρτί που δεν διέφεραν σε τίποτα από εκείνα της προηγούμενης χιλιετίας.
«Σκοπός της έκθεσης, όπως σχεδιάστηκε, είναι να φέρει στο φως την ιστορία του ανθρώπου μέσα από τα βιώματα και την οπτική του «άλλου μισού» της ανθρωπότητας, των γυναικών που έμειναν στο περιθώριο εξαιτίας των πατριαρχικών δομών των κοινωνιών διαχρονικά. Πρόκειται για μια περίπλοκη και εξαιρετικά δύσκολη άσκηση, καθώς οι ιστορικές και αρχαιολογικές πηγές που αφορούν στις γυναίκες είναι είτε γραμμένες/δημιουργημένες από άνδρες, είτε έχουν επηρεαστεί από την ανδρική ματιά» λέει ο κ. Παναγιώτης Ιωσήφ.
«Εμείς, ως επιμελητές της έκθεσης, βρεθήκαμε μπροστά στην πρόκληση να αφαιρέσουμε τα πατριαρχικά φίλτρα και να εστιάσουμε στην ιστορία της γυναίκας, όπως αυτή θα αφηγούνταν ή θα βιωνόταν από την ίδια. Το πρώτο φίλτρο που κληθήκαμε να αφαιρέσουμε είναι το προσωπικό μας, να μην αντιμετωπίσουμε τα έργα και τις ιστορίες ως άνδρες αλλά ως μελετητές.
Εν συνεχεία, έπρεπε να αφαιρέσουμε τα φίλτρα των ανδρών των προηγούμενων γενεών, μελετητών ή συγχρόνων των Κυκλαδιτισσών της έκθεσης. Πιστεύουμε ότι το πετύχαμε σε αρκετά ικανοποιητικό βαθμό κρίνοντας από τα σχόλια και την ανταπόκριση των επισκεπτών και των κριτικών».
Τα 180 μοναδικά αριστουργήματα από όλα σχεδόν τα μουσεία των νησιών των Κυκλάδων: την Αμοργό, την Άνδρο, τη Δήλο, τη Θήρα, την Ίο, την Κέα, την Κύθνο, τη Μήλο, τη Μύκονο, τη Νάξο, την Πάρο, τη Σέριφο, τη Σίκινο, τη Σίφνο, τη Σύρο, την Τήνο και τη Φολέγανδρο. Τα εκθέματα χρονολογούνται από την πρώιμη προϊστορία μέχρι και τη γέννηση του ελληνικού κράτους.
Μπαίνοντας στον χώρο η κολοσσική Κόρη της Θήρας (2,48 μ. ύψος), ένα από τα ελάχιστα σχεδόν ακέραια αρχαϊκά αγάλματα, σου κόβει την ανάσα. Μια τόσο επιβλητική θηλυκή μορφή θα μπορούσε να υποδηλώνει γυναικεία παντοδυναμία. Δεν ήταν όμως αυτή η ζωή των γυναικών στις Κυκλάδες, όπως θα διαπιστώσουμε στη συνέχεια.
«Στην αρχαιότητα η διάκριση ανάμεσα στα δύο φύλα δεν ήταν τόσο ξεκάθαρη»
Η κόρη της Θήρας κοιτάζει τα εκθέματα που εντάσσονται στην ενότητα «Ισορροπώντας μεταξύ δύο φύλων», μια ενότητα που αναδεικνύει περιπτώσεις δυσδιάκρισης του φύλου αλλά και την πολυπλοκότητα της φύσης όπως μέσα από το καλλιτεχνικό βλέμμα της αρχαιότητας.
«Στην αρχαιότητα η διάκριση ανάμεσα στα δυο φύλα δεν ήταν τόσο ξεκάθαρη. Τα όρια ήταν λίγο πιο ρευστά» μου λέει η βοηθός επιμελήτρια Μεταξία Ρούτση.
«Εδώ έχουμε ένα ανάγλυφο στο οποίο όλοι βλέπουν την θεά Αρτέμιδα. Φοράει τον χιτώνα της, τα μαλλιά της είναι πιασμένα σε κότσο. Στην πραγματικότητα όμως βλέπουμε τον θεό Διόνυσο που έχει υιοθετήσει τα βασικά της χαρακτηριστικά. Εδώ ο ερμαφρόδιτος γιος του Ερμή και Αφροδίτης με σώμα γυναίκας και γεννητικά όργανα άνδρα».
Ανάγλυφο από πωρόλιθο/ Διόνυσος με γυναικεία ενδυμασία (2ος-1ος αι πΧ)
Εξιδανικευμένες και τρομακτικές
Η μεγάλη πλειοψηφία των ειδωλίων, απεικονίζουν γυναίκες. « Οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται ότι η γυναίκα γεννά και την θεοποιούν» λέει η κ. Ρούτση καθώς κοιτάμε ειδώλια γυναικών από τη βαθιά προϊστορία.
Ειδώλια με τονισμένα γονικά χαρακτηριστικά, ευρείς γλουτοί, φουσκωμένοι μαστοί, η γυναίκα είναι η ίδια η φύση. Ερωτική και γόνιμη, είναι αυτή που γεννά τη ζωή, είναι μια θεά, είναι πολλές θεές μαζί.
Είναι άγρια όπως η «Πότνια Θηρών», η «Κυρά των Θηρίων», που συχνά παρουσιάζεται με τα χέρια υψωμένα, πλαισιωμένη από άγρια ζώα, μια πρότερη μορφή της Αρτέμιδας.
Είναι η νόμιμη σύζυγος χωρίς δικαιώματα στον δημόσιο βίο, είναι η ερωμένη, η εταίρα που έχει λόγο στα συμπόσια και συνδιαλέγεται με τους ισχυρούς άνδρες.
Είναι η ιέρεια αλλά και η πιασμένη γιατί ήρθε σε επαφή με τον θάνατο αφού ήταν οι γυναίκες εκείνες που αναλάμβαναν τη φροντίδα και των νεκρών.
Είναι η έφηβη που απεικονίζεται με ξυρισμένο κεφάλι στην υπέροχη τοιχογραφία από το Ακρωτήρι της Θήρας, είναι η θεραπεύτρια που απεικονίζεται στο ίδιο έργο του 1600 π.Χ. με τον θεραπευτικό κρόκο (σαφράν) και χρόνια μετά, με το δικό της φάρμακο στα χέρια η Αγία Αναστασία η Φαρμακολύτρια (1400 μ.Χ.) γιατί όλα τα πρόσωπα της γυναίκας παρουσιάζονται στην έκθεση σε διαχρονία.
Είναι όμορφη, όπως η Αφροδίτη και η Θεά Δήμητρα στο θραύσμα από πήλινο πίνακα Δήμητρα όπου απεικονίζεται στεφανωμένη με στάχυα.
Γυναίκες σε λατρευτική χορευτική στάση, γυναίκες γυμνόστηθες, γυναίκες που θρηνούν. Γυναίκες πλάσματα αποτρόπαια, μιξογενή όντα, όπως η Μέδουσα.
«Η έκθεση εξετάζει τις γυναίκες των Κυκλάδων από την προϊστορία μέχρι και τον 19ο αιώνα και τις απαρχές του ελληνικού κράτους. Σε συνεργασία με τον Δημήτρη Αθανασούλη επιλέξαμε μια θεματική προσέγγιση που ξεπερνά την χρονική αφήγηση. Επικεντρωθήκαμε σε ενότητες που καλύπτουν ζητήματα επίκαιρα και για τον σύγχρονο επισκέπτη, σε ιστορίες που μιλούν σε γυναίκες και άνδρες της εποχής μας. Δεν θελήσαμε να προσφύγουμε στον εύκολο συναισθηματισμό, αλλά να χτίσουμε ένα αφήγημα που να δείχνει τη θέση της γυναίκας μέσα από χρονικές, θεματικές και αισθητηριακές διακυμάνσεις» λέει ο Π. Ιωσήφ.
«Τα έργα, πολλά από τα αυτά «αριστουργήματα» που παρουσιάζονται για πρώτη φορά στο κοινό, έργα κυρίως ανδρών, αντανακλούν και τον κόσμο των γυναικών για τον οποίο φτιάχτηκαν. Αρκεί να είναι κάποιος αρκετά προσεκτικός για να ακούσει τις φωνές τους.
Οδηγός μας, μια από τις πιο αγαπημένες μου Κυκλαδίτισσες, είναι η σαντορινιά καραβοκύρισσα Καδιώ Σιγάλα. Η κυρά Καδιώ, η πρώτη εφοπλίστρια του ελληνικού κράτους, μέσα από τις σημειώσεις του ημερολογίου της και τις αναμνήσεις της εγγονής της, δίνει φωνή σε όλες αυτές τις Κυκλαδίτισσες που παρέμειναν βωβές ή απλώς ψιθύρισαν τις ιστορίες τους μέσα στον χρόνο».
Η κανονικοποίηση της βίας: «….Αν απλώσω τα ανίκητα μου χέρια»
Δεν ήταν αρπαγές αλλά βιασμοί. Και η «αρπαγή» της Ευρώπης και εκείνη της Περσεφόνης και τόσων άλλων γυναικών. «Χρησιμοποιούσαν την λέξη αρπαγή για να κανονικοποιήσουν τη βία μέσω της θρησκείας» μου λέει η Μ. Ρούτση, δείχνοντας μου ένα πιθάρι στο οποίο απεικονίζονται ο Θησέας και η Αριάδνη.
«Ο Θησέας της είπε θα σε πάρω στην Αθήνα να παντρευτούμε εμφανίζεται ο Διόνυσος και του λέει πως πρέπει να την αφήσει στη Νάξο. Εκείνη παθαίνει σοκ όταν ξυπνά εγκαταλελειμμένη για να ακολουθήσει η “ένωση” της με τον θεό Διόνυσο.
Την αναγκαστική αυτή ένωση την ονομάζουν ιερογαμία, άλλη μια ωραιοποίηση της βίαιης πράξης που γίνεται πια ιερός γάμος του Θεού με τη θνητή».
Τοιχογραφία/ Η Αριάδνη που κοιμάται και ο φτερωτός ύπνος (Δήλος τέλη 2ου -1ος αι πΧ)
Στην ενότητα «Βία» της έκθεσης όπου βρίσκουμε γυναίκες θύματα, τρομαγμένες και περιορισμένες, διαβάζουμε ένα απόσπασμα από την πρώτη ραψωδία της Ιλιάδας. Ο Δίας απευθύνεται στην Ήρα και την απειλεί να πάψει να τον παραμονεύει και να υποταχθεί στον λόγο του γιατί δεν θα την σώσουν ούτε οι Θεοί του Ολύμπου «….αν τουτ’απλώσω εγώ σ’εσέ τ’ανίκητα μου χέρια».
Συγκλονιστική και η ιστορία της Νεικώς και της αποκλίνουσας ταφής της. Η «δαιμονισμένη» Κυκλαδίτισσα της Ρωμαϊκής περιόδου φέρει στο σώμα της σημάδια του άγριου βασανισμού της στη διάρκεια εξορκισμού.
Με το βλέμμα στο πέλαγο και την χειραφέτηση
«Διάφορα σημαντικά έργα, αριστουργήματα όπως συνηθίζουμε να τα αποκαλούμε, πλαισιώνουν την έκθεση. Από την Κόρη της Θήρας, ένα από τα ελάχιστα ακέραια αγάλματα του είδους και της περιόδου, μέχρι την περίφημη τοιχογραφία των Γυναικών στο Άδυτο από το προϊστορικό Ακρωτήρι περνώντας από την εικόνα της Αγίας Αναστασίας της Φαρμακολύτριας και τα γραπτά της Ευανθίας Καΐρη και της Μαντώς Μαυρογένους, κάθε μια από αυτές τις Κυκλαδίτισσες διηγείται την ιστορία της και όλες μαζί πλέκουν την ίδια την ιστορία των Κυκλάδων. Άλλωστε, σε συνέχεια της εξαιρετικά επιτυχημένης περσινής έκθεσης για τη Χαιρώνεια, η έκθεση αυτή εντάσσεται στη σειρά των «Ιστοριών των ανθρώπων», αυτών που θέλουμε να φέρουμε στο επίκεντρο» λέει ο Π. Ιωσήφ
Στην έκθεση εμφανίζονται δύο σημαντικές γυναίκες και από τις πρώτες φωνές χειραφέτησης σύμφωνα με τους επιμελητές. Η Μαντώ Μαυρογένη, η οποία έδωσε όλη της την περιουσία στον αγώνα για την απελευθέρωση από τους Οθωμανούς κι όταν ζητά να λάβει ό,τι κι οι υπόλοιποι αγωνιστές, δηλαδή μια σύνταξη, το κράτος της το αρνείται. Και η Ευανθία Καΐρη, ένα μορφωμένο κορίτσι από την Άνδρο που σε ηλικία 17 ετών δεν διστάζει να στείλει επιστολή στον Κοραή ζητώντας να της στείλει στα γαλλικά βιβλία να μεταφράσει.
Καθώς προχωράμε προς την έξοδο, βλέπουμε τρεις Κυκλαδίτισσες της αρχαιότητας, τρία κεφάλια, να κοιτούν τα λόγια της Σαντορινιάς καραβοκύρισσας Καδιώς Σιγάλα.
Χωρίς να υπάρχει πουθενά το στοιχείο της θάλασσας, κάπως ένιωσα το βλέμμα αυτών των γυναικών να χάνεται στο Αιγαίο, στα σκαριά που διαφέντευε πλέον, μια από αυτές, η απόγονος τους Καδιώ».
Πληροφορίες
Η έκθεση την οποία διοργανώνουν το Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης και το Υπουργείο Πολιτισμού δια της Εφορείας Αρχαιοτήτων Κυκλάδων φιλοξενείται έως τις 4 Μαΐου στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης. Θα μεταφερθεί στη Σαντορίνη για να εγκαινιάσει το ανακαινισμένο Αρχαιολογικό Μουσείο Θήρας στις 13 Ιουνίου 2025.
Η έκθεση αποτελεί την πρώτη κοινή δράση του Μουσείο και της Εφορείας Αρχαιοτήτων Κυκλάδων, σε εφαρμογή του Μνημονίου Συνεργασίας που υπεγράφη στις 17 Μαΐου 2024 από την Υπουργό Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη και την Πρόεδρο και Διευθύνουσα Σύμβουλο του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης Σάντρα Μαρινοπούλου, με στόχο τη μελέτη, ανάδειξη και προβολή του κυκλαδικού πολιτισμού στην Ελλάδα και στο εξωτερικό.
