«Εμείς, οι υπογράφοντες, στηρίζουμε την έκκληση της Ευρωπαϊκής Πρωτοβουλίας για τη Δημοκρατία και τον Πολιτισμό για την άμεση και άνευ όρων απελευθέρωση του διεθνώς αναγνωρισμένου Κινέζου καλλιτέχνη Γκάο Ζεν, καθώς και για την απόσυρση όλων των κατηγοριών που έχουν απαγγελθεί εναντίον του», γράφουν στο κείμενο τους άνθρωποι των γραμμάτων και των τεχνών από όλη την Ευρώπη στο κείμενο που φιλοξενεί το tvxs παρακάτω.

Η σύλληψη και η μυστική δίκη του Κινέζου γλύπτη Γκάο Ζεν αναδεικνύουν με δραματικό τρόπο τη σκλήρυνση της στάσης του κινεζικού καθεστώτος απέναντι στην καλλιτεχνική έκφραση και την ιστορική μνήμη. Για πολλούς παρατηρητές, η υπόθεσή του αποτελεί ένα ακόμη σημάδι ότι η Κίνα του Σι Τζινπίνγκ εισέρχεται σε μια περίοδο πρωτοφανούς ελέγχου της δημόσιας έκφρασης, όπου ακόμη και έργα τέχνης που δημιουργήθηκαν πριν από δεκαπέντε χρόνια μπορούν να οδηγήσουν τον δημιουργό τους στο εδώλιο.

Ο 70χρονος χρονος Γκάο Ζεν έγινε γνωστός διεθνώς μαζί με τον αδελφό του Γκάο Τσιάνγκ μέσα από έργα που σατίριζαν τον αυταρχισμό και την πολιτική κληρονομιά της Κίνας. Ανάμεσά τους ξεχωρίζει το γλυπτό «Η Εκτέλεση του Χριστού», στο οποίο επτά μορφές του Μάο Τσετούνγκ σχηματίζουν εκτελεστικό απόσπασμα απέναντι στον Ιησού, καθώς και το έργο «Η Ενοχή του Μάο», που απεικονίζει τον ιστορικό ηγέτη της Κίνας γονατισμένο σε στάση μετάνοιας. Τα έργα αυτά εκτέθηκαν δημόσια το 2009 χωρίς να προκαλέσουν τότε σοβαρές συνέπειες για τους δημιουργούς τους.

Ωστόσο, το πολιτικό κλίμα έχει αλλάξει δραματικά. Ο Γκάο, ο οποίος είχε μεταναστεύσει στις Ηνωμένες Πολιτείες το 2022, συνελήφθη το 2024 κατά τη διάρκεια επίσκεψής του στην Κίνα. Οι αρχές κατέσχεσαν έργα του, ενώ απαγόρευσαν στη σύζυγο και το επτάχρονο παιδί του να εγκαταλείψουν τη χώρα. Τον περασμένο μήνα οδηγήθηκε σε μυστική δίκη με την κατηγορία της «προσβολής επαναστατικών ηρώων και μαρτύρων», αδίκημα που μπορεί να επισύρει ποινή φυλάκισης έως και τριών ετών.

Η υπόθεση έχει προκαλέσει έντονες αντιδράσεις σε οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων και στον καλλιτεχνικό κόσμο. Το Γραφείο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΟΗΕ ζήτησε την άμεση απελευθέρωσή του, εκφράζοντας ανησυχίες για την αναδρομική εφαρμογή του ποινικού δικαίου και τη χρήση ποινικών κυρώσεων ως μέσου καταστολής της καλλιτεχνικής δημιουργίας.

Η ιστορία των αδελφών Γκάο είναι στενά συνδεδεμένη με τα τραύματα της σύγχρονης κινεζικής ιστορίας. Ο πατέρας τους υπήρξε θύμα της Πολιτιστικής Επανάστασης, όταν εκατομμύρια άνθρωποι διώχθηκαν ως «εχθροί του λαού». Η εμπειρία αυτή σημάδεψε το έργο τους και εξηγεί την εμμονική παρουσία του Μάο στη δημιουργία τους. Όμως ακριβώς αυτή η κριτική ματιά φαίνεται πως σήμερα θεωρείται απειλή για το Κομμουνιστικό Κόμμα.

Αναλυτές επισημαίνουν ότι από την άνοδο του Σι Τζινπίνγκ στην εξουσία το 2012, ο χώρος της ελευθερίας έκφρασης στην Κίνα έχει συρρικνωθεί αισθητά. Το 2021 μάλιστα ενισχύθηκε η νομοθεσία που προστατεύει τους λεγόμενους «ήρωες και μάρτυρες» του έθνους από κάθε μορφή κριτικής ή σάτιρας. Στο επίκεντρο αυτής της προστασίας βρίσκεται ο Μάο Τσετούνγκ, η αμφιλεγόμενη ιστορική προσωπικότητα που εξακολουθεί να αποτελεί θεμέλιο της νομιμοποίησης του κινεζικού κράτους.

Η υπόθεση του Γκάο δεν είναι η πρώτη. Προηγήθηκαν οι διώξεις του διάσημου καλλιτέχνη Ai Weiwei και του νομπελίστα ακτιβιστή Liu Xiaobo. Ωστόσο, πολλοί ειδικοί θεωρούν ότι η σημερινή κατάσταση είναι ακόμη πιο ανησυχητική. Όπως επισημαίνουν, το κινεζικό κράτος δεν περιορίζεται πλέον στον έλεγχο όσων βρίσκονται εντός των συνόρων του, αλλά επιχειρεί να επηρεάσει μουσεία, πολιτιστικούς φορείς και καλλιτέχνες σε ολόκληρο τον κόσμο.

Η μυστικότητα που περιέβαλλε τη δίκη του Γκάο Ζεν ενισχύει τις υποψίες ότι οι αρχές επιθυμούν να αποφύγουν τον δημόσιο διάλογο γύρω από την υπόθεση. Για τους υποστηρικτές του, όμως, το ζήτημα υπερβαίνει την τύχη ενός μόνο καλλιτέχνη. Αφορά το κατά πόσο μια κυβέρνηση μπορεί να επαναπροσδιορίζει εκ των υστέρων το νόημα της τέχνης και να μετατρέπει τη σάτιρα, τη μνήμη και την ιστορική κριτική σε ποινικά αδικήματα. Η έκβαση της υπόθεσης αναμένεται να αποτελέσει σημείο αναφοράς για το μέλλον της ελευθερίας της έκφρασης όχι μόνο στην Κίνα αλλά και διεθνώς.

Tο κείμενο της πρωτοβουλίας

ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΠΡΩΤΟΒΟΥΛΙΑ ΓΙΑ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΚΑΙ ΤΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ

ΕΚΚΛΗΣΗ ΥΠΕΡ ΤΟΥ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΗ ΓΚΑΟ ΖΕΝ

Παρίσι – Αθήνα – Βρυξέλλες – Λονδίνο, 8 Ιουνίου 2026

Εμείς, οι υπογράφοντες, στηρίζουμε την έκκληση της Ευρωπαϊκής Πρωτοβουλίας για τη Δημοκρατία και τον Πολιτισμό για την άμεση και άνευ όρων απελευθέρωση του διεθνώς αναγνωρισμένου Κινέζου καλλιτέχνη Γκάο Ζεν, καθώς και για την απόσυρση όλων των κατηγοριών που έχουν απαγγελθεί εναντίον του.

Παράλληλα, εκφράζουμε τη βαθύτατη ανησυχία μας για τη συνεχή επιδείνωση της υγείας του, τις εξαιρετικά δυσμενείς συνθήκες κράτησής του, καθώς και για τις διώξεις και παρενοχλήσεις που υφίσταται η οικογένειά του, η οποία σήμερα εμποδίζεται να εγκαταλείψει την Κίνα και να επιστρέψει στις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου ο Γκάο Ζεν, η σύζυγός του Ζάο Γιαλιάνγκ και ο εννιάχρονος γιος τους, Γκάο Τζια, είναι νόμιμοι κάτοικοι.

Ο Γκάο Ζεν συνελήφθη από 30 αστυνομικούς στις 26 Αυγούστου 2024, στην κωμόπολη Γιαντζιάο της πόλης Σανχέ, στην επαρχία Χεμπέι. Από τη στιγμή της παράνομης σύλληψής του κρατείται στο Κέντρο Κράτησης της πόλης Σανχέ.

Σύμφωνα με την Human Rights Watch, η αστυνομία κατέσχεσε τον Νοέμβριο του 2024 συνολικά 118 έργα τέχνης από το εργαστήριό του, μεταξύ των οποίων πίνακες ζωγραφικής, γλυπτά και φωτογραφίες.

Ο 70χρονος καλλιτέχνης διώκεται ποινικά με την κατηγορία της «συκοφάντησης των ηρώων και μαρτύρων της Κίνας», βάσει νόμου που θεσπίστηκε το 2018 και τροποποιήθηκε το 2021, παρά το γεγονός ότι τα επίμαχα έργα δημιουργήθηκαν αρκετά χρόνια πριν από την έναρξη ισχύος της συγκεκριμένης νομοθεσίας.

Για τον λόγο αυτό, εμείς, καλλιτέχνες και διανοούμενοι, εκφράζουμε τη βαθιά μας ανησυχία για αυτή την αυθαίρετη ποινική δίωξη, η οποία συνιστά σοβαρή παραβίαση, εκ μέρους της Λαϊκής Δημοκρατίας της Κίνας, θεμελιωδών διεθνών και εθνικών νομικών προτύπων προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και του κράτους δικαίου, τα οποία απαγορεύουν ρητά την αναδρομική εφαρμογή των διατάξεων του ποινικού δικαίου.

Ο Γκάο Ζεν αρνείται να δηλώσει ένοχος. Ωστόσο, εάν καταδικαστεί για την κατηγορία αυτή, αντιμετωπίζει ποινή φυλάκισης έως και τριών ετών.

Η δίκη του πραγματοποιήθηκε τη Δευτέρα 30 Μαρτίου 2026 στην πόλη Σανχέ, ύστερα από πολύμηνη καθυστέρηση. Ξένοι διπλωμάτες που επιχείρησαν να παρακολουθήσουν τη διαδικασία εμποδίστηκαν να εισέλθουν στην αίθουσα του δικαστηρίου, καθώς οι αρχές αποφάσισαν η δίκη να διεξαχθεί κεκλεισμένων των θυρών. Στη σύζυγο και στον γιο του απαγορεύτηκε επίσης να παρευρεθούν.

Παρότι οι κινεζικές δικαστικές αρχές δεν έχουν ακόμη ανακοινώσει την απόφασή τους, η κατάσταση της υγείας του Γκάο Ζεν επιδεινώνεται διαρκώς. Υποφέρει από σοβαρά προβλήματα στη σπονδυλική στήλη, από χρόνια κνίδωση, λιποθύμησε στη φυλακή τον Σεπτέμβριο του 2025 και μετακινείται με αναπηρικό αμαξίδιο κατά τις συναντήσεις του με τον δικηγόρο του. Κρατείται σε κελί 40 τετραγωνικών μέτρων μαζί με άλλους 14 κρατούμενους.

Εκφράζουμε την αγανάκτησή μας για το γεγονός ότι οι κινεζικές αρχές απέρριψαν τα αιτήματα αποφυλάκισής του για λόγους υγείας, παρά την εξαιρετικά εύθραυστη κατάσταση στην οποία βρίσκεται.

Υπό τις παρούσες συνθήκες, τόσο η σύζυγός του όσο και ο αδελφός του και καλλιτεχνικός συνεργάτης του, Γκάο Τσιάνγκ, υποφέρουν επίσης από σοβαρή κατάθλιψη.

Στηρίζουμε ανεπιφύλακτα το ψήφισμα που υπογράφουν 181 καλλιτέχνες, ακτιβιστές και ακαδημαϊκοί από την Κίνα ζητώντας την απελευθέρωσή του, καθώς και την έκκληση του Human Rights Foundation και πολλών άλλων σημαντικών οργανώσεων που έχουν ταχθεί δημόσια υπέρ του.

Λάβαμε επίσης υπόψη τις εκκλήσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την απελευθέρωση του Γκάο Ζεν, καθώς και το προσωπικό ενδιαφέρον που έχουν εκδηλώσει για την υπόθεσή του ο Πρόεδρος της Γαλλίας Εμανουέλ Μακρόν και η σύζυγός του.

Έχει έρθει η στιγμή οι γενικές εκκλήσεις να μετατραπούν σε συγκεκριμένη δράση και να εξασφαλιστεί η άμεση απελευθέρωση του Γκάο Ζεν, έστω και με περιοριστικούς όρους, για καθαρά ανθρωπιστικούς λόγους.

Καλούμε θερμά καλλιτέχνες, συγγραφείς, διανοούμενους, ακαδημαϊκούς και ερευνητές σε ολόκληρη την Ευρώπη να υπερασπιστούν τον Γκάο Ζεν, καθώς και άλλες παρόμοιες σοκαριστικές υποθέσεις.

Η τέχνη ΔΕΝ είναι έγκλημα.

Η θέση των καλλιτεχνών δεν είναι στη φυλακή.

Η θέση τους είναι στον ελεύθερο δημόσιο χώρο, με το έργο και το ταλέντο τους, μέσα σε συνθήκες πλήρους σεβασμού της ελευθερίας της έκφρασης και της καλλιτεχνικής δημιουργίας.

Υπογραφές

Mrs Marie HOLZMAN, Author

Mr Ma DESHENG, Painter, Performer, Poet

Mrs Sandrine, AGEORGES – SKINNER Author

Mr Wang KEPING, Sculptor

Mr Kianoush RAMEZAN, Designer – Cartoonist

Mrs Constantina MICHAIL, Actress

Ms Daphne PATAKIA, Actress

Mr Michalis OIKONOMOU, Actor

Mrs Maria PATAKIA, Poet

Mrs Georgia KOUVELA, President, French Hellenic Academy of Cultural Diplomacy

Dr Atanase TSOLKAS VERVEROIS, Lecturer in Fine Arts

Mr Spyros TSOVILIS, Poet

Mr Christos GKEZOS, Author

Dr Ben THOMA, Professor History of Art

Mr Dimitris KONSTANTINIDIS, Poet

Dr Jonathan FRIDA, Lecturer in History of Art

Mr Thanos KYRIAKIDIS, Contemporary Artist

Mrs Maia KERCHACHE, Art Curator

Mrs Karina CICER, Lecturer in Linguistics

Mrs Angeliki PETROPETSIOTI, Actress & Theatre Director

Mr Akoris ANDIPA, Gallerist

Ms Effie TSOLKA VERVEROIS, Pianist

Mrs Fotini LAMPRIDI, Songwriter

Mr Nikos GRAIKOS, Author

Mrs Catherine VANDERSTEEGEN, Painter

Mr Gilles CRAMPES, Photographer

Mrs Béatrice DESGRANGES, Author

Mrs Florence MULIARD, Painter – Sculptor

Mrs Christine AUGER, Painter

Mr Sébastien MICKE, Photographer

Mrs Manon SAJOUT, Painter

Mr Nikos VEKRAKOS, Fashion Designer

Mrs Anastasia REVΙ, Theatre Director

Dr Sam PLANGERSON, Lecturer in Fine Arts

Mrs Rori MATI, Poet

Mr Manu LEONARD, Photographer

Mr Emmanouil ATHANASIOU President, European Initiative for Democracy & Culture