Περιδιαβαίνοντας τα στενά της Σητείας, δεν μπορεί κανείς να μην κοντοσταθεί σε έναν τοίχο και να διαβάσει ένα αριστουργηματικό απόσπασμα του Ερωτόκριτου. «Τα μάτια δεν καλοθωρού στο μάκρεμα του τόπου/ Μα πλιά μακρά και πλιά καλά θωρεί η καρδιά τ’ ανθρώπου». Είναι ο χώρος της Στέγης ΒΙΤΣΕΝΤΖΟΣ ΚΟΡΝΑΡΟΣ, που τιμά με τον καλύτερο τρόπο τον δημιουργό του Ερωτόκριτου, στον τόπο του, φέρνοντας συνέδρους από όλο τον κόσμο να μελετήσουν το έργο. Παράλληλα επειδή όπως λέει ο ιδρυτής της Στέγης Γιώργος Γαλανάκης «ένας από τους βασικούς στόχους της στέγης ΒΙΤΣΕΝΤΖΟΣ ΚΟΡΝΑΡΟΣ είναι ο Ερωτόκριτος να εμπνεύσει την νέα γενιά», φέρνει μαθητές σε επαφή με το έργο μέσω διαγωνισμών και άλλων δράσεων.

«Ένα συνέδριο για τον Ερωτόκριτο έρχεται σε κόντρα με την εποχή μας. Την ώρα που πνίγεται χωροταξικά μια προμινωϊκή ανασκαφή στον βωμό της σκοπιμότητας είναι σημαντικό να γίνονται τέτοια συνέδρια, γιατί αυτά κατ᾽ ουσίαν είναι πράξεις αντίστασης» λέει ο κ. Στέφανος Κακλαμάνης, καθηγητής Νεοελληνικής Φιλολογίας στο ΕΚΠΑ και επιστημονικός υπεύθυνος του 4ου συνεδρίου «Με γνώση και με τρόπο: ζητήματα ποιητικής και πρόσληψης του Ερωτόκριτου».

Από 18 έως 20 Ιουλίου στο ανατολικό άκρο της Κρήτης ο Ερωτόκριτος θα βρεθεί στο επίκεντρο συζητήσεων και συστηματικών προσεγγίσεων της ποιητικής και της πρόσληψής του στη λογοτεχνία μας με τη συμμετοχή 32 συνέδρων από την Ελλάδα και το εξωτερικό, ενώ παράλληλα δεν θα λείψει το διονυσιακό στοιχείο με συναυλίες, θεατρικά δρώμενα και άλλες μορφές τέχνης που θα πλαισιώσουν το συνέδριο, το αναλυτικό πρόγραμμα του οποίου μπορείτε να δείτε εδώ https://online.fliphtml5.com/mpxtj/kezv/

Λίγo πριν την έναρξη του συνεδρίου, ο κ. Στέφανος Κακλαμάνης μιλάει στο Tvxs για τον Ερωτόκριτο, για το συνέδριο και για τη σημασία του να γίνεται στον τόπο όπου γεννήθηκε και δημιούργησε ο ποιητής του.

Ποια είναι η θέση του Ερωτόκριτου στη νεοελληνική λογοτεχνία;

Βρίσκεται στην κορωνίδα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, γιατί εμπεριέχει ό,τι προηγήθηκε -την ελληνική παράδοση στο σύνολο της από τα χρόνια του Ομήρου έως τα χρόνια του Κορνάρου- με όλα εκείνα τα ποιητικά στοιχεία που στους επόμενους αιώνες προσδιόρισαν τη νεότερη και τη σύγχρονη λογοτεχνία μας. Πρόκειται κατά βάση για ένα είδος έργου-κέντρωνα που όχι μόνο συνδυάζει πολλές και διαφορετικές λογοτεχνικές παραδόσεις αλλά και μια πρωτόγνωρη, μαγική θα έλεγα, ισορροπία ικανή να αναδείξει μια κοινωνία και έναν πολιτισμό που βρισκόταν τα τέλη του 16ου αιώνα στην πιο καλή της ώρα.

Έτσι το έργο αποκτά τη δική του προσωπικότητα. Από την άλλη συνδυάζει όλη την κλασική παράδοση, την ελληνική, τη λατινική, τη νεολατινική… αυτό θα ονομάσουμε στη συνέχεια εθνικές λογοτεχνίες. Το πρότυπο του Ερωτόκριτου είναι ένα ιταλικό πεζό μυθιστόρημα, που έχει προέλθει από ένα γαλλικό, το οποίο πατάει γερά στην παράδοση του ελληνιστικού μυθιστορήματος. Αν το καλοσκεφτούμε πρόκειται για μια σειρά δανείων και αντιδανείων. Έτσι όμως φαίνεται πόσο διευρυμένη είναι η λογοτεχνική παράδοση πάνω στην οποία «πατά» ο Κορνάρος. Ο ποιητής βέβαια χρησιμοποιεί και δευτερεύουσες πηγές από τις οποίες αντλεί μοτίβα τα οποία ενσωματώνει στο δικό του πεδίο. Έρχονται κατά κανόνα από την ιταλική λογοτεχνία και από την ελληνική δημώδη λογοτεχνία.

Και η ρίμα του Κορνάρου;

Η ρίμα είναι δυτικό στοιχείο που πέρασε νωρίς στην νεοελληνική λογοτεχνία. Δεν έχει γεννηθεί σε ελληνικό περιβάλλον. Ήρθε από Δύση τον 14ο αιώνα. Εξελίχθηκε όμως σε τέτοιο βαθμό ώστε να είναι καταστατική αξία της ποίησής μας. Υπολογίζεται από τον 14ο έως 20ο αιώνα, η έμμετρη λογοτεχνία στηρίζεται στο δεκαπεντασύλλαβο και την ομοιοκαταληξία.

Γιατί κάνετε αυτό το συνέδριο στη Σητεία; Ποιος είναι ο στόχος και πως συμβάλλει στην έρευνα γύρω από τη λογοτεχνία;

Είναι ενδιαφέρον το ερώτημά σας. Κάνουμε ένα συνέδριο για να μαζευτούμε κάποιοι και να περάσουμε καλά δυο τρεις μέρες ή για να τα πάμε τα πράγματα της επιστήμης μας παρά πέρα; Ένα συνέδριο πρώτα από όλα προσπαθεί να χαρτογραφήσει την κατάσταση των ερευνών ενός θέματος στο χρονικό σημείο που γίνεται το συνέδριο.

Μέσω αυτού απογράφουμε τα ερευνητικά πορίσματα καθώς και τη δράση προσώπων και ομάδων που μοχθούν οδηγώντας την επιστήμη σε νέους δρόμους Με το Συνέδριο κερδίζουμε και κάτι ακόμη, προωθούμε νέα ερωτήματα στην επιστημονική κοινότητα και προσδοκούμε την επίλυσή τους μέσα σε εύθετο χρονικό διάστημα. Είναι λοιπόν τριπλή η καρποφορία: και απογράφουμε και συζητάμε και δημιουργούμε νέα θέματα.

Μπορείτε να σταχυολογήσετε ποιοι είναι οι σημαντικότεροι καρποί που έχει δώσει έως τώρα το συνέδριο;

Καταρχήν έχουμε ώς τώρα στη διάθεσή μας τρεις ογκώδεις τόμους πρακτικών με 70 πάνω κάτω ειδικές μελέτες. Αν προσθέσουμε και τις 30 που θα προκύψουν από το συνέδριο αυτό, φτάνουμε αισίως τις 100 μελέτες που ασχολούνται με ζητήματα γέννησης και ποιητικής τέχνης του Ερωτόκριτου. Σε αυτές παρακολουθούμε πώς συνομιλεί ο δημιουργός με την καλλιτεχνική παράδοση, δηλαδή πώς την εκμεταλλεύεται, και με ζητήματα πρόσληψης του Ερωτόκριτου, δηλαδή πως επηρέασε επόμενες γενιές στη χώρα μας και όχι μόνο.

Οι μελέτες αυτές διερευνούν τα ουσιώδη της κορναρικής ποίησης, τη λογοτεχνικότητά του. Κι αυτό μας οδηγεί αναπόδραστα και σε πολλά άλλα ερωτήματα κατανόησης της ιστορίας του τόπου και του καιρού όπου ο ποιητής του Ερωτόκριτου δημιούργησε.

Έχει κάποια όρια η έρευνα πάνω σε ένα συγκεκριμένο έργο όπως ο Ερωτόκριτος ή μπορεί να συνεχίζεται εσαεί;

Εξαρτάται από διάφορους παράγοντες. Από τότε που φτάσαμε στην πυρηνική ενέργεια σταματήσαμε να τη μελετάμε; Κάθε επιστημονικό πεδίο έχει τη δυναμική του αρκεί να ξέρει κανείς πως να το εκμεταλλευτεί. Ωστόσο, όταν έχουμε να κάνουμε με τον πνευματικό, τον άυλο πολιτισμό περνάμε σε ένα πρόβλημα ουσίας, ταυτότητας, αυτοπροσδιορισμού.

Για μας, το να δουλεύεις πάνω στον Ερωτόκριτο, σημαίνει να δουλεύεις πάνω στον νεοελληνικό πολιτισμό. Έχει σημασία λοιπόν να μελετάμε τον Ερωτόκριτο, γιατί μας δίνει το μέτρο αυτοσυνειδησίας του λαού μας. Διαφορετικά, θα μείνουμε στο σωρό, στο ρηχό και στο εύκολο.

Το έργο του δημιουργού μελετάται στον τόπο του. Τι σημαίνει αυτό και πως αποτυπώνεται στο συνέδριο;

Όταν ένας τόπος στρέφεται στον εαυτό του για να αναδείξει τις δυνάμεις του, αυτό που συμβαίνει είναι μεγαλειώδες. Γιατί η κίνηση αυτή αποτελεί και την τελευταία γραμμή άμυνας απέναντι σε μια παγκοσμιοποίηση που σαρώνει κάθε αξία και αφανίζει την ατομικότητα. Είναι συνάμα μια πράξη ευθύνης απέναντι στην ιστορία του, τη δική του ιστορία, και είναι μια πράξη άμυνας μπροστά στην ισοπέδωση της ομοιομορφίας που επιπολάζει και στον χώρο του πολιτισμού. Αν κάναμε το συνέδριο στην Αθήνα και όχι στη γενέτειρα του ποιητή, τη Σητεία, δεν θα είχε την ίδια αξία. Πάντα κερδισμένος βγαίνει ένας τόπος που προωθεί και προστατεύει την άυλη περιουσία του. Για να καταλάβετε τον Ερωτόκριτο σε βάθος πρέπει να περιηγηθείτε στη φύση της Σητείας. Τότε θα κατανοήσετε γιατί η σχέση του Κορνάρου με τη φύση είναι τόσο ισχυρή.

Ποια είναι η επίδραση του Ερωτόκριτου εκτός συνόρων;

Είναι αχαρτογράφητο κεφάλαιο, συνδέεται με το ευρύτερο πρόβλημα των μικρών γλωσσών έναντι των μεγάλων γλωσσών. Μεγάλη λογοτεχνία έχει η Ελλάδα, αλλά λίγοι είναι οι φυσικοί φορείς της. Αν περιμένετε ότι έχει επηρεάσει την ευρωπαϊκή λογοτεχνία θα σας πω πως όχι. Αλλά αυτό έχει να κάνει με το απρόσιτο της γλώσσας, όχι με την ποιότητά του. Είναι προφανές ότι Δεν θα έσπαγε το κεφάλι του να διαβάσει Ερωτόκριτο ο Τολστόι ή έστω ο Νταν Μπράουν για να εμπνευστεί, κι αυτό γιατί υπηρετούν διαφορετικά συστήματα σκέψης και ιστορικής συγκυρίας από ό,τι ο Κορνάρος. Αυτό φυσικά δεν σημαίνει ότι ο Κορνάρος είναι δευτεροκλασάτος, κάθε άλλο.

Όσον αφορά το κοινωνικό μέρος, τι έχει να προσφέρει σήμερα ένα συνέδριο για τον Ερωτόκριτο;

Συνέδρια σαν κι αυτό έρχονται κόντρα στο ρεύμα της εποχής. Την ώρα που αφανίζεται μια προμινωική ανασκαφή στο βωμό ευτελών σκοπιμοτήτων είναι σημαντικό να γίνεται ένα τέτοιο συνέδριο, γιατί δείχνει πώς πρέπει να πορεύεται ο κόσμος, σε ποιες αξίες να εμπιστεύεται το μέλλον του. Με τέτοια συνέδρια αυτογνωσίας αντιστέκεσαι στη γραμμικότητα, στην αδιαφορία, στην αναισχυντία, που μας έχουν κατακλύσει. Ο κάθε τόπος πρέπει να αντιστέκεται σε αυτή τη μονότονη επανάληψη του ασήμαντου.