Με ευκαιρία την εξαιρετικά ενδιαφέρουσα εκδήλωση  «Η τέχνη και ο πολιτισμός υπό επιτήρηση: μορφές και μηχανισμοί χειραγώγησης στον 21ο αιώνα» που, διοργανώνει τοΙνστιτούτο Νίκος Πουλαντζάς σε συνεργασία με τοΙνστιτούτο Εναλλακτικών Πολιτικών ΕΝΑ, (αύριο Τρίτη 11 Νοεμβρίου 2025,  Δημοτική Αγορά Κυψέλης, 17:30 ) η ιστορικός Μαρία Ρεπούση,  Διευθύντρια του Ινστιτούτου Νίκος Πουλαντζάς μίλησε στο Tvxs.

Στη σημερινή πολιτική και κοινωνική συγκυρία μια  εκδήλωση για τον πολιτισμό από το Ινστιτούτο Νίκος Πουλαντζάς. Γιατί;

Ο πολιτισμός είναι ιστορικά προνομιακό πεδίο για την Αριστερά. Τελευταία έγινε και για τη Δεξιά, τη Νέα Δεξιά, έτσι όπως αυτή εκφράζεται από τον Τραμπ, αλλά και όσους και όσες τον ακολουθούν στη γηραιά ήπειρο.

Ενώ παραδοσιακά οι συντηρητικές δυνάμεις συγκροτούνταν με κύρια αναφορά την οικονομία, τις τελευταίες δεκαετίες στρέφονται στον πολιτισμό, καθιστώντας τον στρατηγικό εργαλείο για την ιδεολογική και πολιτική τους επικράτηση.

Προβάλλονται ως υπερασπιστές της «εθνικής ορθότητας», των παραδοσιακών αξιών απέναντι στην παρακμή, στην πολιτική ορθότητα και την ετεροκανονικότητα. Ο πολιτισμός γίνεται έτσι πεδίο δόξης λαμπρό για τους σύγχρονους πολιτισμικούς πολέμους.

Δεν είναι σύμπτωση ότι ο Τραμπ, ο Όρμπαν, η Μελόνι ή ο Φάρατζ, για να αναφερθούμε στους πιο γνωστούς, στρέφονται κατά των «ελίτ του πολιτισμού», τα μουσεία πχ ή τα πανεπιστήμια, καλλιεργούν την αίσθηση ότι ο λαός απειλείται και επιτίθενται σε μορφές λόγου και τέχνης που αμφισβητούν τις παραδοσιακές ιεραρχίες πάνω στις οποίες στηρίχθηκαν οι συντηρητικές δυνάμεις.

Αν θέλεις λοιπόν να αναδείξεις τα παραπάνω, να απαντήσεις, να υπερασπίσεις την τέχνη ως χώρο ελευθερίας και να στηρίξεις την αντίσταση στην ανοδική πορεία που καταγράφει η Νέα Δεξιά, επιλέγεις Πολιτισμό. Η απάντηση δεν μπορεί να είναι μόνο πολιτική, πρέπει να είναι και πολιτισμική. Ή για να το πω καλύτερα: η πολιτισμική απάντηση είναι η άμυνα της δημοκρατίας απέναντι στη ρητορική του φόβου.

Στην εκδήλωσή σας αφιερώνετε σημαντικό μέρος στη λογοκρισία. Είναι η λογοκρισία σήμερα το βασικό όπλο για τον έλεγχο της τέχνης και του πολιτισμού;

Η λογοκρισία, σε συνδυασμό με έναν αστερισμό απαγορεύσεων και ανασχέσεων της καλλιτεχνικής ελευθερίας υπήρξε ιστορικά βασικό όπλο στη δικαιοδοσία της κρατικής εξουσίας, προκειμένου να ελέγξει την τέχνη και να χειραγωγήσει τον πολιτισμό.

Στην εκδήλωση που διοργανώνουμε στη Δημοτική Αγορά Κυψέλης, στις 11 Νοεμβρίου, στις 5.30μμ, στο δεύτερο πάνελ, αφενός θα αναδειχθούν αποτελέσματα μιας έρευνας που έγινε από ομάδα του Παντείου Πανεπιστημίου για τη λογοκρισία στις εικαστικές τέχνες – έρευνα που το Ινστιτούτο μας χρηματοδοτεί για να συμπεριλάβει και τις τελευταίες λογοκριτικές απόπειρες αλλά και τον κινηματογράφο- αφετέρου θα παρουσιαστούν εμπειρίες καλλιτεχνών που βίωσαν ανάλογες καταστάσεις, όπως είναι για παράδειγμα ο Πάρις Ρούπος που έχασε τη δουλειά του στην Pizza Fan λόγω «αντιεθνικών σχολίων» ή η Γεωργία Λαλέ με την περίφημη Ροζ Σημαία της.

Η λογοκρισία δεν είναι όμως πια η μοναδική πανοπλία της Νέας Δεξιάς. Η σύγχρονη Δεξιά επιδιώκει να ελέγξει τα εργαλεία παραγωγής του πολιτισμού. Ιδρύει Ινστιτούτα, think tanks, επεμβαίνει δυναμικά στα πανεπιστήμια είτε απαξιώνοντάς τα, είτε προβάλλοντας τα «πανεπιστήμια των αξιών» απέναντι στα «πανεπιστήμια της έρευνας και της γνώσης», δημιουργεί και στηρίζει με όλα τα μέσα μια νέα γενιά συντηρητικών διανοουμένων, οι οποίοι αναλαμβάνουν να διαμορφώσουν ένα νέο πολιτιστικό καθεστώς, μέσα στο οποίο η τέχνη και ο πολιτισμός μετατρέπονται σε μηχανισμούς κοινωνικής πειθαρχίας.

Και υπάρχουν αντιστάσεις;

Ευτυχώς. Παντού. Στις ΗΠΑ, στην Ευρώπη, στην Ελλάδα. Απέναντι στη Δεξιά, η τέχνη και οι καλλιτέχνες, οι άνθρωποι του κριτικού πολιτισμού απαντούν με ειρωνεία, με πειραματισμό, με σύγκρουση. Η ίδια η καλλιτεχνική δημιουργία γίνεται έτσι μια μορφή αντίστασης. Και δεν είναι η μόνη.

Πανεπιστήμια, μουσεία, φεστιβάλ, αλλά και κάποιοι κρατικοί φορείς δεν μένουν ουδέτεροι. Αντιτάσσονται ο καθένας με τον τρόπο του στην «πειθαρχία της τέχνης».

Και η εκδήλωση που ετοιμάζει για τις 11 Νοεμβρίου το Ινστιτούτο Νίκος Πουλαντζάς, όπως και η έκθεση που οργανώνουμε με ομάδα καλλιτεχνών από τις 12 Ιανουαρίου έως τις 9 Φεβρουαρίου 2026 με τίτλο «Τυφλό Σημείο / Blinda Punkto: Θαλάσσιες Οδοί και Μεταναστευτικές Ροές» στο Κέντρο Τεχνών Δήμου Αθηναίων και θέμα τη μετανάστευση και το πολύνεκρο ναυάγιο στα ανοικτά της Πύλου, τον Ιούνιο του 2023, είναι μορφές αντίστασης στην επιχείρηση άλωσης της τέχνης και του πολιτισμού από τη Νέα Δεξιά.

Έχετε λοιπόν ανοίξει τα πανιά σας. Τι άλλο ετοιμάζει το ινστιτούτο Νίκος Πουλαντζάς ;

Έχουμε πράγματι ανοίξει τα πανιά μας και έχουμε μπροστά μας μεγάλα και όμορφα ταξίδια.

Ο ένας δρόμος μας είναι ο ερευνητικός. Πραγματοποιούμε αυτή τη στιγμή για παράδειγμα, μια έρευνα για τη σχέση της νεολαίας με την Αριστερά, τις προσδοκίες της από αυτήν και συγκεκριμένα, από ένα Ινστιτούτο όπως το δικό μας. Η επιδίωξή μας δεν είναι μόνο ακαδημαϊκή.

Θέλουμε να σχεδιάζουμε τις δράσεις μας ακούγοντας τη φωνή των ίδιων των νέων, παίρνοντας υπόψη μας τις απόψεις των ίδιων των υποκειμένων. Οι αριστεροί και οι αριστερές πολλές φορές νομίζουμε ότι τα ξέρουμε όλα. Ε, λοιπόν, δεν τα ξέρουμε και θέλουμε να τα μάθουμε. Ακολουθούν και άλλες έρευνες που ελπίζω να μας δώσετε την ευκαιρία να αναφερθούμε σ’ αυτές σε μια επόμενη συνομιλία.

Ο δεύτερος δρόμος είναι αυτός των εκδηλώσεων. Εκτός του κύκλου του πολιτισμού, ετοιμάζουμε στις 24 Νοεμβρίου μια εκδήλωση για την έμφυλη βία για να συμβάλουμε και εμείς από τη μεριά μας στην ανάδειξη της αλυσίδας της βίας που περικλείει όλες τις γυναίκες και τις θηλυκότητες. Ακολουθούν εκδηλώσεις για τη συνταγματική αναθεώρηση και το κράτος δικαίου, την εκπαίδευση, τη νησιωτική πολιτική, τις ενεργειακές κοινότητες.

Ο τρίτος δρόμος είναι ο εκδοτικός. Θα μείνω μόνο στο επόμενο τεύχος του Ευρυγώνιου, του περιοδικού μας, που βγαίνει τον επόμενο μήνα με αφιέρωμα στη Γενοκτονία στη Γάζα.

Ακολουθούν και άλλες εκδόσεις. Να μην σας κουράσω όμως άλλο. Θα έχουμε την ευκαιρία να τα ξαναπούμε.