Κάθε καλοκαίρι, δεκάδες φεστιβάλ διεκδικούν την προσοχή του κοινού. Ακριβές παραγωγές, εντυπωσιακά line-up, μεγάλοι χορηγοί, ατελείωτη προβολή και χιλιάδες επισκέπτες συνθέτουν ένα πολιτιστικό σκηνικό όπου η επιτυχία μετριέται με όρους κατανάλωσης. Μέσα σε αυτή την πληθώρα διοργανώσεων, υπάρχουν και φεστιβάλ που επιχειρούν να απαντήσουν σε ένα διαφορετικό ερώτημα: μπορεί ο πολιτισμός -και δη ένα τζαζ φεστιβάλ- να λειτουργήσει ως εργαλείο δημιουργίας κοινότητας και όχι απλώς ως ένα ακόμη καλοκαιρινό γεγονός;

Το Aegina Jazz Festival, που επιστρέφει στις 17 και 18 Ιουλίου στις πρώην Φυλακές Αίγινας για τη δεύτερη διοργάνωσή του, αποτελεί ίσως ένα από τα πιο ενδιαφέροντα παραδείγματα αυτής της διαφορετικής προσέγγισης. Δεν πρόκειται μόνο για ένα διήμερο συναυλιών, αλλά για μια προσπάθεια που επιχειρεί να συνδέσει τη μουσική με τον τόπο, τη βιωσιμότητα, την ιστορική μνήμη και τη συλλογική δράση.

Η ιστορία του ξεκινά σχεδόν αυθόρμητα. Το καλοκαίρι του 2023, ο Κοσμάς Αναγνωστόπουλος, καλλιτεχνικός διευθυντής του φεστιβάλ και συνιδρυτής του Jazz Solidarity Network (JSN), συνειδητοποιεί κάτι που, παρότι επισκεπτόταν την Αίγινα για πάνω από τέσσερεις δεκαετίες, δεν είχε παρατηρήσει ποτέ: ένα μεγάλο κομμάτι της ελληνικής τζαζ σκηνής περνά τα καλοκαίρια του στο νησί. Άλλοι έχουν σπίτι ή φιλοξενούνται τακτικά σε φίλους και άλλοι εμφανίζονται περιστασιακά σε χώρους και τοπικές πολιτιστικές δράσεις όπως η Πρόκα, το φεστιβάλ κλασικής μουσικής της κ. Μπακοπούλου, οι τζαζ βραδιές στο εργαστήριο του Μόραλη, το Fistiki Festival, όλοι μαζί όμως συγκροτούν μια άτυπη μουσική κοινότητα υψηλού επιπέδου.

«Κάποια στιγμή συνειδητοποίησα ότι όλοι αυτοί αποτελούν ήδη ένα αξιόλογο line-up για ένα φεστιβάλ», λέει. Έτσι γεννήθηκε η ιδέα μιας διοργάνωσης που δεν θα “εισαγόταν” στο νησί, αλλά θα ξεκινούσε από τους ανθρώπους και τις σχέσεις που ήδη υπήρχαν εκεί.

Το DIY δεν είναι αισθητική, είναι επιλογή

Αυτή η αφετηρία εξηγεί ίσως και το γιατί το Aegina Jazz Festival χαρακτηρίστηκε από πολλούς ως ένα «χειροποίητο» φεστιβάλ. Όχι επειδή είναι λιγότερο σημαντικό από άλλες διοργανώσεις, αλλά επειδή δημιουργείται με τους όρους μιας κοινότητας και όχι μιας βιομηχανίας παραγωγής θεάματος.

«Δεν υπάρχει πίσω μας μια μεγάλη εταιρεία παραγωγής», εξηγεί ο κ. Αναγνωστόπουλος. «Είμαστε μια ομάδα ανθρώπων που επαγγελματικά ασχολούμαστε με τη βιώσιμη αλλαγή των πόλεων και των νησιών. Το φεστιβάλ αυτό το κάνουμε ως προσφορά στον τόπο και την ελληνική τζαζ σκηνή και μέρα τη μέρα μαθαίνουμε κι εμείς πώς γίνεται ένα τέτοιο φεστιβάλ, δίνοντας προτεραιότητα στην ποιότητα του καλλιτεχνικού περιεχομένου. Δεν μας ενδιαφέρει να χτίσουμε κάτι στιλιζαρισμένο που θα προσπαθεί να αγγίξει την τελειότητα. Αντ’ αυτού επιδιώκουμε αυτό που κάνουμε να έχει ψυχή, ανθρωπιά, και να στηρίζεται σε ανθρώπινες σχέσεις».

«Δεν είμαστε «αλεξιπτωτιστές» Αθηναίοι που ήρθαν να κάνουν ένα φεστιβάλ στην Αίγινα»

Όπως μας εξηγεί ο Κοσμάς Αναγνωστόπουλος (με καταγωγή από την Κυψέλη Αίγινας), αρκετοί συντελεστές ζουν μόνιμα στην Αίγινα ή έχουν ισχυρούς δεσμούς με το νησί, ενώ σημαντικό μέρος της διοργάνωσης στηρίζεται σε πάνω από 40 τοπικές επιχειρήσεις που εντάχθηκαν ως χορηγοί, καθώς και σε εθελοντές και ανθρώπους που αντιμετωπίζουν το φεστιβάλ ως υπόθεση του τόπου τους.

Η διαφορά αυτή αποτυπώθηκε ήδη από την πρώτη διοργάνωση. Το κοινό δεν αποτελούνταν μόνο από ανθρώπους που θα βλέπαμε σε ένα τζαζ μπαρ της Αθήνας. Όπως μας λέει η ομάδα του φεστιβάλ, στις συναυλίες βρέθηκαν κάτοικοι του νησιού κάθε ηλικίας και επαγγέλματος — από ψαράδες και αγρότες μέχρι τουρίστες από το εξωτερικό, οικογένειες με μωρά και επισκέπτες που ίσως άκουγαν τζαζ για πρώτη φορά. «Αυτή ίσως είναι η μεγαλύτερη κατάκτηση του φεστιβάλ», μας λέει ο κ. Αναγνωστόπουλος. Περισσότεροι από 1.200 άνθρωποι πέρασαν από τον χώρο του φεστιβάλ μέσα σε δύο ημέρες, επιβεβαιώνοντας ότι η σχέση μιας τοπικής κοινωνίας με τον πολιτισμό δεν εξαρτάται αποκλειστικά από το είδος της μουσικής, αλλά από τον τρόπο με τον οποίο αυτή της συστήνεται.

Η ίδια φιλοσοφία αποτυπώνεται και στην επιλογή του χώρου. Οι πρώην Φυλακές Αίγινας, που λειτούργησαν αρχικά ως Καποδιστριακό Ορφανοτροφείο και αργότερα συνδέθηκαν με ορισμένες από τις πιο σκοτεινές σελίδες της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας, αποτελούν το σημαντικότερο νεότερο μνημείο του νησιού. Μετά την επαναλειτουργία του ως επισκέψιμου χώρου από το Υπουργείο Πολιτισμού το 2023, το Jazz Solidarity Network έγινε ο πρώτος ιδιωτικός φορέας που διοργάνωσε στο προαύλιό του κάποια εκδήλωση.

Το μνημείο δεν αντιμετωπίζεται ως ένα γραφικό σκηνικό στο οποίο επιβάλλεται το φεστιβάλ, αλλά ως μια σχέση διαλόγου με την ιστορία του τόπου. Δεν είναι τυχαίο ότι το φετινό πρόγραμμα περιλαμβάνει μια μουσικοθεατρική performance σχεδιασμένη αποκλειστικά για το συγκεκριμένο μνημείο, επιχειρώντας να συνομιλήσει με τη μνήμη και το ιστορικό φορτίο ενός μέρους στο οποίο φυλακίστηκαν, βασανίστηκαν και εκτελέστηκαν ιστορικές πολιτικές προσωπικότητες για τις πεποιθήσεις τους.

«Σαν να μην τελείωσε ποτέ το καλοκαίρι»

Ένα ακόμη πολύ ενδιαφέρον στοιχείο είναι αυτό που συνδέει το προηγούμενο με το επόμενο φεστιβάλ, αυτό που παραμένει στο νησί αφού μαζευτούν οι καρέκλες και ο εξοπλισμός.

Μετά την ολοκλήρωση της πρώτης διοργάνωσης, το JSN ξεκίνησε μια σειρά δράσεων που συνεχίστηκαν ολόκληρο τον χειμώνα: μικρές συναυλίες κάθε μήνα στην Πρόκα, σεμινάρια Body Music στον Σύλλογο της Κυψέλης, εργαστήρια αυτοσχεδιασμού και συναντήσεις που κράτησαν ζωντανή τη σχέση της τοπικής κοινωνίας με τη μουσική καθόλη τη διάρκεια του χρόνου. «Ένιωσα σαν να μην τελείωσε ποτέ το προηγούμενο καλοκαίρι», λέει ο Αναγνωστόπουλος περιγράφοντας αυτή τη μετάβαση από το πρώτο στο δεύτερο φεστιβάλ.

Αυτή η λογική έρχεται να απαντήσει στο ερώτημα του τί θέση έχει η τζαζ στην ελληνική κοινωνία, αλλά και σε ένα παράπονο που συχνά ακούγεται από τα μέλη της ελληνικής τζαζ σκηνής: ότι οι δήμοι στην καλύτερη περίπτωση θυμούνται την τζαζ μόνο μία φορά τον χρόνο. Στην περίπτωση της Αίγινας, η προσπάθεια φαίνεται να είναι διαφορετική. Στόχος του JSN είναι -ανεξάρτητα από την βούληση του Δήμου- η δημιουργία ενός σταθερού πολιτιστικού οικοσυστήματος που να λειτουργεί και πέρα από τις ημέρες του φεστιβάλ ενισχύοντας την πρόσβαση και συμμετοχή στον πολιτισμό όλο το χρόνο.

Η τζαζ ως αφετηρία για δημιουργία και εξωστρέφεια

Παρότι ο τίτλος του παραπέμπει στη τζαζ, το φεστιβάλ μοιάζει να βλέπει τη τζαζ περισσότερο ως καλλιτεχνική στάση και αφετηρία.

«Για εμάς, η τζαζ συνδέεται με τον αυτοσχεδιασμό όχι μόνο στη μουσική, αλλά και σε άλλες τέχνες όπως ο χορός, το θέατρο, τα εικαστικά, η συγγραφή. Το φετινό πρόγραμμα φέρνει κοντά διαφορετικές γενιές δημιουργών, διεθνείς συνεργασίες, performance, αυτοσχεδιαστική μουσική και συμμετοχικές δράσεις όπως το circle singing και το body music, όπου το ίδιο το κοινό καλείται να γίνει μέρος της μουσικής διαδικασίας. Η τζαζ λειτουργεί ως τρόπος σκέψης, όχι ως περιορισμός» όπως διευκρινίζει ο κύριος Αναγνωστόπουλος.

Line-up πολλών αστέρων

Πέρα από το ειδικά σχεδιασμένο μουσικοθεατρικό έργο για τον χώρο των Φυλακών του Ακύλλα Καραζήση και Φλώρου Φλωρίδη, φέτος το φεστιβάλ φιλοξενεί θεμελιωτές της ελληνικής τζαζ σκηνής όπως η Σαβίνα Γιαννάτου και οι Human Touch (Λάντσιας, Κιουρτσόγλου, Lynch), αλλά και νεότερους καλλιτέχνες όπως ο Σπύρος Μάνεσης και η οκταμελής μπάντα των Kapten από τη Θεσσαλονίκη. Οι καλεσμένες Νατάσα Martin και Αγγελική Τουμπανάκη θα δημιουργήσουν μια διαδραστική performance προσκαλώντας το κοινό να συμμετάσχει αυθόρμητα στη δημιουργία ενός μουσικού έργου με μοναδικό “όργανο” το ανθρώπινο σώμα.

Ακόμη, η συμμετοχή των Proyecto Jazz Colombia, μιας μπάντας που αποτελείται από Ισπανούς και Κολομβιανούς μουσικούς, είναι το αποτέλεσμα της στρατηγικής συνεργασίας του Jazz Solidarity Network με τον σύλλογο Assejazz από τη Σεβίλλη.

Συλλογικότητα και βιωσιμότητα

Μέσα σε λίγα χρόνια το JSN έχει δημιουργήσει ένα δίκτυο άνω των 300 δημιουργών με βασικό στόχο την υποστήριξη της ελληνικής τζαζ σκηνής και την ανάπτυξη διεθνών συνεργασιών που επιτρέπουν σε Έλληνες μουσικούς να αποκτούν μεγαλύτερη παρουσία στο εξωτερικό. «Στόχος του JSN είναι να δημιουργεί νέους θεσμούς και ευκαιρίες εξωστρέφειας, δείχνοντας έναν τρόπο με τον οποίο οι επαγγελματίες του πολιτισμού μπορούν να ζήσουν από αυτόν» διευκρινίζει ο κ. Αναγνωστόπουλος.

Στην ίδια λογική της βιωσιμότητας βρίσκεται και η διοργάνωση του φεστιβάλ: προσιτό εισιτήριο για όλους-ες, μέριμνα για την προσβασιμότητα του χώρου και τα ζητήματα του φύλου, ενθάρρυνση της μετακίνησης χωρίς αυτοκίνητο, χαμηλή κατανάλωση φυσικών πόρων, ελάχιστη παρέμβαση στα μνημεία και το τοπίο.

Σε μια εποχή όπου ο πολιτισμός συχνά αξιολογείται με όρους επισκεψιμότητας, μεγέθους και εμπορικής απήχησης, το Aegina Jazz Festival μοιάζει να υπενθυμίζει κάτι διαφορετικό: ότι ένας πολιτιστικός θεσμός μπορεί να μετριέται και από τις σχέσεις που δημιουργεί, την εμπιστοσύνη που καλλιεργεί με τον τόπο που τον φιλοξενεί και την κοινότητα που συνεχίζει να υπάρχει όταν σβήσουν τα φώτα της σκηνής. Ίσως τελικά αυτή να είναι και η πιο ενδιαφέρουσα ιστορία του.