Τι συμβαίνει στον εγκέφαλό μας όταν προσπαθούμε να συγκεντρωθούμε, να θυμηθούμε ένα όνομα ή να πάρουμε μια γρήγορη απόφαση; Η νευροψυχολογική αξιολόγηση είναι ένα από τα εργαλεία που διαθέτουμε για να ερευνήσουμε τέτοιες λειτουργίες. Μέσα από αυτήν, οι ειδικοί μπορούν να αντλήσουν πολύτιμες πληροφορίες για την προσοχή, τη μνήμη, τη γλώσσα και τις λεγόμενες εκτελεστικές λειτουργίες, δηλαδή εκείνες που μας βοηθούν να σχεδιάζουμε, να παίρνουμε αποφάσεις ή να αναστέλλουμε παρορμητικές αντιδράσεις.

Ένα «παιχνίδι» των 60 δευτερολέπτων

Ανάμεσα στις πιο διαδεδομένες δοκιμασίες υπάρχει μία που μοιάζει με παιχνίδι: η δοκιμασία λεκτικής ευχέρειας. Ζητείται από το άτομο να αναφέρει, μέσα σε ένα λεπτό, όσες περισσότερες λέξεις μπορεί που ξεκινούν από ένα συγκεκριμένο γράμμα ή ανήκουν σε μια κατηγορία, όπως τα ζώα. Η απλότητά της, σε συνδυασμό με το ότι δεν απαιτεί ειδικό εξοπλισμό, την έχει καταστήσει καθολικό εργαλείο. Χρησιμοποιείται σε πολλές γλώσσες και πολιτισμούς και συνοδεύεται από πλούσια στατιστικά δεδομένα.

Παραδοσιακά, οι ειδικοί υπολογίζουν τον συνολικό αριθμό λέξεων που εκφέρει κάποιος στο λεπτό. Αυτό το απλό μέτρο αποκαλύπτει σημαντικές πληροφορίες για την ταχύτητα πρόσβασης στο λεξιλόγιο ή την ευχέρεια της σκέψης. Τα τελευταία χρόνια, ωστόσο, οι επιστήμονες έχουν διαπιστώσει ότι η συγκεκριμένη δοκιμασία κρύβει πολύ περισσότερα επίπεδα ανάλυσης.

Φανταστείτε μια 30χρονη με απολυτήριο λυκείου στην οποία ζητούν να πει ονόματα ζώων μέσα σε 60 δευτερόλεπτα. Η απάντησή της περιλαμβάνει 25 είδη: «σκύλος, γάτα, χελώνα, κότα, πρόβατο, κατσίκα, αγελάδα, ταύρος, ελέφαντας, καμηλοπάρδαλη, λιοντάρι, τίγρης, μαϊμού, τουκάν, πελεκάνος, σπουργίτης, χελιδόνι, κουκουβάγια, κοράκι, νυχτερίδα, δελφίνι, καρχαρίας, φάλαινα, καλαμάρι, σαρδέλα».

Το αποτέλεσμα αντιστοιχεί ακριβώς στον μέσο όρο για την ηλικιακή και μορφωτική της ομάδα. Όμως αν παρατηρήσουμε προσεκτικά, θα διαπιστώσουμε κάτι πιο ενδιαφέρον: οι λέξεις δεν ειπώθηκαν τυχαία. Δημιούργησε μικρές «συστάδες», πρώτα τα κατοικίδια, μετά τα ζώα της φάρμας, κατόπιν τα άγρια της Αφρικής, στη συνέχεια τα πτηνά και στο τέλος τα θαλάσσια ζώα.

Αυτό το φαινόμενο ονομάζεται ομαδοποίηση (clustering). Η στιγμή που το άτομο αφήνει μια ομάδα και περνά σε μια άλλη λέγεται εναλλαγή (switching). Ο αριθμός και το μέγεθος αυτών των ομάδων, όπως και οι μεταβάσεις ανάμεσά τους, αποκαλύπτουν πολύ περισσότερα για τις γνωστικές μας λειτουργίες απ’ ό,τι ο απλός αριθμός λέξεων.

Δείκτης εκτελεστικών λειτουργιών

Η ανάλυση των ομαδοποιήσεων και των εναλλαγών δείχνει όχι μόνο πώς έχουμε οργανωμένο το λεξιλόγιό μας στη μνήμη, αλλά και την ικανότητά μας να ελέγχουμε τις αντιδράσεις μας, να σκεφτόμαστε ευέλικτα και να ανανεώνουμε συνεχώς την πληροφορία στον νου μας. Με άλλα λόγια, προσφέρει ένα παράθυρο στις εκτελεστικές μας λειτουργίες, τις ίδιες δεξιότητες που μας επιτρέπουν να αντιμετωπίζουμε πολύπλοκα προβλήματα στην καθημερινή ζωή.

Η χρησιμότητα αυτής της δοκιμασίας γίνεται ιδιαίτερα εμφανής σε κλινικούς πληθυσμούς. Έρευνα Ισπανών επιστημόνων έδειξε ότι άτομα με ήπια γνωστική έκπτωση σχηματίζουν παρόμοιες συστάδες με τους υγιείς ηλικιωμένους, αλλά κάνουν περισσότερες εναλλαγές. Αυτό υποδηλώνει ότι οι συνδέσεις στη σημασιολογική τους μνήμη παραμένουν, αλλά τις αξιοποιούν λιγότερο αποτελεσματικά λόγω εκτελεστικών δυσκολιών.

Παράλληλα, η εξέταση λαθών ή επαναλήψεων προσφέρει ακόμη μεγαλύτερη διαγνωστική αξία. Έχει φανεί ότι μπορεί να διακρίνει ανάμεσα σε ήπια έκπτωση και τη νόσο Αλτσχάιμερ.

Η άσκηση εφαρμόζεται επίσης σε άτομα που υπέστησαν εγκεφαλικό τραύμα, όπως κρανιοεγκεφαλική κάκωση. Ακόμη κι αν είναι νέοι, αποδίδουν χαμηλότερα: αναφέρουν λιγότερες λέξεις, δημιουργούν μικρότερες συστάδες και κάνουν λιγότερες εναλλαγές σε σχέση με υγιείς συνομηλίκους. Έτσι οι ειδικοί μπορούν να εκτιμήσουν γρήγορα και με απλό τρόπο πόσο έχει επηρεαστεί η ταχύτητα επεξεργασίας ή η ευελιξία της σκέψης τους.

Η κατανόηση του εγκεφάλου παραμένει μια από τις μεγαλύτερες προκλήσεις της επιστήμης. Αν και συχνά φανταζόμαστε περίπλοκες τεχνολογίες απεικόνισης ή εξελιγμένα τεστ, η πραγματικότητα δείχνει ότι ακόμη και μια απλή άσκηση, όπως το να ονομάζουμε ζώα για 60 δευτερόλεπτα, μπορεί να αποκαλύψει πλούσιες πληροφορίες για τη γνωστική μας λειτουργία.

Ποιος θα φανταζόταν ότι ένα λεπτό μπορεί να κρύβει τόση γνώση για τον τρόπο που δουλεύει ο εγκέφαλός μας!

Πηγή: theconversation.com