Καθώς η Σαχάρα, η μεγαλύτερη έρημος του κόσμου, μεταβάλλεται λόγω της κλιματικής κρίσης, η Ευρώπη βρίσκεται ολοένα και πιο συχνά στο επίκεντρο μιας εξελισσόμενης περιβαλλοντικής πρόκλησης. Το τελευταίο διάστημα, οι κάτοικοι πολλών ευρωπαϊκών περιοχών έρχονται αντιμέτωποι με ένα όλο και πιο οικείο, αλλά εντυπωσιακό φαινόμενο.

Σηκώνοντας το βλέμμα στον ουρανό, αντικρίζουν αποχρώσεις έντονου πορτοκαλί και κόκκινου να «βάφουν» τον ορίζοντα. Ένα τέτοιο σκηνικό εκτυλίχθηκε πριν από λίγες ημέρες στην Κρήτη, με αποτέλεσμα το διαδίκτυο να γεμίσει εικόνες «διαστημικής» αισθητικής. Πρόκειται για νέφη σκόνης που προέρχονται από τη Σαχάρα, η οποία ευθύνεται για περισσότερο από το μισό της παγκόσμιας εκπομπής σκόνης.

• Διαβάστε: Κρήτη / Η αφρικανική σκόνη σκέπασε τον ουρανό [Βίντεο, Φωτό]

Πώς «ταξιδεύει» η σκόνη

Το φαινόμενο της αφρικανικής σκόνης που τα τελευταία χρόνια είναι όλο και πιο συχνό στην Ελλάδα, συνοδεύεται συχνά από λασποβροχές με χαρακτηριστικό σκούρο χρώμα, που αφήνουν ένα λεπτό στρώμα σκόνης σε αυτοκίνητα, παράθυρα και άλλες επιφάνειες. Τα νέφη αυτά μπορούν να διανύσουν χιλιάδες χιλιόμετρα, μεταφερόμενα από θερμά νότια ρεύματα αέρα, γι’ αυτό και εμφανίζονται κυρίως την άνοιξη.

Σε συνθήκες υψηλών θερμοκρασιών, ξηρασίας και ισχυρών ανέμων, τα λεπτά σωματίδια ανυψώνονται στην ατμόσφαιρα και ταξιδεύουν σε πολύ διαφορετικά μέρη του πλανήτη. Αν και το μεγαλύτερο μέρος της σκόνης κατευθύνεται προς την αμερικανική ήπειρο, ένα σημαντικό ποσοστό φτάνει στην Ευρώπη, κυρίως κατά την περίοδο από τον Φεβρουάριο έως τον Ιούνιο.

Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν φαινόμενα όπως η «Calima», που πλήττει συχνά την Ισπανία και επηρεάζει ακόμη και τις αεροπορικές πτήσεις προς τα Κανάρια Νησιά, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις τα νέφη έχουν φτάσει μέχρι τη Βόρεια Θάλασσα και τη Σκανδιναβία.

• Διαβάστε: Κλιματική κρίση / «Βόμβες» μεθανίου σπρώχνουν τον πλανήτη σε σημείο χωρίς επιστροφή

Η σχέση μεταξύ της υπερθέρμανσης του πλανήτη και της μεταφοράς σκόνης είναι σύνθετη. Από τη μία πλευρά, η αύξηση της θερμοκρασίας οδηγεί σε ξηρότερα εδάφη και επιταχύνει την ερημοποίηση, διευκολύνοντας τον άνεμο να αποσπά και να μεταφέρει λεπτά σωματίδια. Υπό συνθήκες έντονης υπερθέρμανσης, η ποσότητα σκόνης από τη Σαχάρα που ανυψώνεται στην ατμόσφαιρα θα μπορούσε να αυξηθεί κατά 40% έως 60%, σύμφωνα με έρευνες που δημοσιεύονται στο The Conversation. Ωστόσο, η εξέλιξη αυτή εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τη συμπεριφορά των ανέμων.

Είναι ενδεικτικό ότι ορισμένες καταιγίδες άμμου και σκόνης της Σαχάρας έχουν καταγραφεί ως λιγότερο συχνές και λιγότερο έντονες τις τελευταίες δύο δεκαετίες. Αυτό αποδίδεται, μεταξύ άλλων, στην αύξηση της βλάστησης στην περιοχή Σαχέλ, στα νότια όρια της Σαχάρας, αλλά και στην εξασθένηση των επιφανειακών ανέμων.

Κίνδυνοι για την υγεία και οικονομικές συνέπειες

Για την Ευρώπη, οι επιπτώσεις είναι πολλαπλές και σημαντικές. Η σκόνη από τη Σαχάρα μπορεί να υποβαθμίσει αισθητά την ποιότητα του αέρα, αυξάνοντας τη συγκέντρωση αιωρούμενων σωματιδίων πάνω από τα όρια ασφαλείας. Τα λεπτά αυτά σωματίδια, γνωστά ως PM10, έχουν τη δυνατότητα να διεισδύουν βαθιά στους πνεύμονες, προκαλώντας ή επιδεινώνοντας αναπνευστικά προβλήματα, όπως το άσθμα, καθώς και καρδιαγγειακές παθήσεις.

Διαβάστε: Κλιματική κρίση / Το μεγαλύτερο παγόβουνο στον κόσμο θα λιώσει σε λίγες εβδομάδες

Σε χώρες όπως η Ισπανία και η Ιταλία, μελέτες εκτιμούν ότι η αφρικανική σκόνη μπορεί να συνδέεται ακόμη και με το 44% των θανάτων που σχετίζονται με την ατμοσφαιρική ρύπανση.

Οι επιπτώσεις δεν περιορίζονται στην υγεία. Όταν η σκόνη κατακάθεται στο χιόνι των Άλπεων, σκουραίνει την επιφάνειά του και μειώνει την ανακλαστικότητα του ηλιακού φωτός, επιταχύνοντας τη διαδικασία τήξης. Παράλληλα, μπορεί να προκαλέσει σοβαρές διαταραχές στις αεροπορικές μετακινήσεις και στην οδική κυκλοφορία, λόγω της μειωμένης ορατότητας.

Τι μπορεί να γίνει

Στις περιοχές της Σαχάρας και των γειτονικών ζωνών, κεντρικής σημασίας είναι η αποτροπή της υποβάθμισης των εδαφών. Παράγοντες όπως η υπερβόσκηση, η κατασκευή φραγμάτων και η εγκατάλειψη γεωργικών εκτάσεων μπορούν να ενισχύσουν τις εκπομπές σκόνης.

Αντίθετα, μέτρα όπως η αποκατάσταση της βλάστησης, η διατήρηση της φυσικής ροής των ποταμών και η προστασία της λεγόμενης «βιοκρούστας» — ενός ευαίσθητου στρώματος από βακτήρια, βρύα και άλλους μικροοργανισμούς που συγκρατούν το έδαφος — μπορούν να συμβάλουν καθοριστικά στη σταθεροποίηση των εδαφών.

Στην Ευρώπη, η στρατηγική εστιάζει κυρίως στην πρόληψη και την προετοιμασία. Τα σύγχρονα συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης είναι πλέον σε θέση να παρέχουν προβλέψεις έως και 15 ημέρες νωρίτερα, επιτρέποντας στις αρμόδιες αρχές να εκδίδουν οδηγίες προστασίας, ιδίως για τις ευάλωτες ομάδες του πληθυσμού, ώστε να περιορίζουν την έκθεσή τους.

• Διαβάστε: Πόλεμος στη Μέση Ανατολή / Η «μαύρη» βροχή στο Ιράν και μια αθόρυβη οικολογική καταστροφή

Παράλληλα, απλές αλλά αποτελεσματικές πρακτικές, όπως ο σωστός αερισμός των κτιρίων και η ενίσχυση των αστικών χώρων πρασίνου, μπορούν να μειώσουν την επιβάρυνση από τα αιωρούμενα σωματίδια.

Στο μέλλον, η «ζώνη σκόνης» της Σαχάρας αναμένεται να παραμείνει ένας ορατός και απτός δείκτης της κλιματικής κρίσης. Δεδομένου ότι η σκόνη δεν γνωρίζει σύνορα, η αποτελεσματική διαχείρισή της προϋποθέτει ενισχυμένη διεθνή συνεργασία και δεσμευτικές συμφωνίες — από τη διαχείριση των υδάτινων πόρων έως τις πολιτικές δημόσιας υγείας.