Η Ισλανδία βρίσκεται κοντά στο λεγόμενο «ψυχρό σημείο»: μια έκταση ωκεανού νότια της Γροιλανδίας που ψυχραίνεται για περισσότερο από έναν αιώνα, ενώ ο υπόλοιπος πλανήτης θερμαίνεται.

Οι επιστήμονες συνδέουν όλο και περισσότερο αυτή την ανωμαλία με την αποδυνάμωση της Ατλαντικής Μεσημβρινής Ανακυκλοφορίας (AMOC), ένα σύστημα θαλάσσιων ρευμάτων στον Ατλαντικό Ωκεανό, το οποίο λειτουργεί ως «κλιματικός ρυθμιστής» για τον πλανήτη.

Αυτό το τεράστιο και ζωτικής σημασίας δίκτυο θαλάσσιων ρευμάτων, που βοηθά στη ρύθμιση του κλίματος της Ευρώπης, αποδυναμώνεται καθώς οι παγκόσμιες θερμοκρασίες αυξάνονται. Αν η κυκλοφορία καταρρεύσει πλήρως, οι θερμοκρασίες σε ολόκληρη τη βόρεια περιοχή του Ατλαντικού θα μπορούσαν να πέσουν.

Πλέον, αυτό το σενάριο δεν περιορίζεται μόνο στα κλιματικά μοντέλα. Η απειλή έχει φτάσει μέχρι και στο εθνικό συμβούλιο ασφαλείας της Ισλανδίας.

Πώς λειτουργεί ο «κλιματικός ρυθμιστής»

Το AMOC λειτουργεί σαν έναν τεράστιο μεταφορικό «ιμάντα» στον Ατλαντικό. Ζεστό επιφανειακό νερό ρέει από τις τροπικές περιοχές προς τον βορρά, απελευθερώνοντας θερμότητα στην ατμόσφαιρα και κρατώντας μεγάλο μέρος της Ευρώπης πολύ ηπιότερο σε σχέση με το γεωγραφικό της πλάτος.

Καθώς το νερό αυτό ψύχεται, γίνεται πιο πυκνό, βυθίζεται και ταξιδεύει αργά προς τον νότο, στον βυθό του ωκεανού.

Η κυκλοφορία αυτή είναι πολύ αργή – ένας πλήρης κύκλος μπορεί να διαρκέσει χίλια χρόνια. Ωστόσο, ο αντίκτυπός της είναι άμεσος: το ρεύμα αναδιανέμει θερμότητα, διαμορφώνει τα μοτίβα βροχοπτώσεων και αποθηκεύει ακόμη και άνθρακα στα βαθιά στρώματα του ωκεανού.

Η παγκόσμια θέρμανση διαταράσσει πλέον αυτό το σύστημα, αναφέρει το The European Correspondent. Το λιώσιμο των πάγων από τη Γροιλανδία και την Αρκτική διοχετεύει γλυκό νερό στον Βόρειο Ατλαντικό, μειώνοντας την αλατότητα και συνεπώς την πυκνότητα του νερού. Αυτό δυσκολεύει τη βύθιση των επιφανειακών υδάτων, αποδυναμώνοντας τον μηχανισμό που κινεί ολόκληρο το σύστημα.

• Διαβάστε: Copernicus / Τεράστιες κλιματικές αντιθέσεις τον Φεβρουάριο – Από τους πιο θερμούς μήνες στα χρονικά με ακραίες βροχοπτώσεις

Αν το AMOC επιβραδυνθεί δραματικά ή κλείσει τελείως, οι συνέπειες θα ξεπεράσουν κατά πολύ τα σύνορα της Ισλανδίας. Η τροπική ζώνη βροχοπτώσεων – η ζώνη έντονων βροχοπτώσεων γύρω από τον ισημερινό – μπορεί να μετατοπιστεί, αλλάζοντας τα μοτίβα βροχής από τα οποία εξαρτώνται εκατομμύρια άνθρωποι για την τροφή τους.

Η Ευρώπη θα μπορούσε να αντιμετωπίσει συχνότερες θερινές ξηρασίες και υψηλότερο κίνδυνο πυρκαγιών. Η στάθμη της θάλασσας σε τμήματα του Βόρειου Ατλαντικού θα μπορούσε επίσης να ανέβει κατά μισό μέτρο επιπλέον, πέρα από τις ήδη υπάρχουσες αυξήσεις λόγω της κλιματικής αλλαγής.

Νέα επιστημονικά μοντέλα προκαλούν ανησυχία

Το AMOC αποδυναμώνεται ήδη από τα μέσα του 20ού αιώνα. Τα περισσότερα κλιματικά μοντέλα προέβλεπαν τη συμπεριφορά του έως το 2100. Όμως νεότερες προσομοιώσεις που επεκτείνονται έως το 2300 ή και το 2500 δείχνουν μια πολύ πιο ανησυχητική εικόνα.

Σε μια αξιολόγηση του 2025, επιστήμονες από την Ολλανδία και το Ηνωμένο Βασίλειο υποστηρίζουν ότι το σημείο καμπής που θα καθιστούσε αναπόφευκτη την κατάρρευση του AMOC μπορεί να ξεπεραστεί μέσα στην επόμενη δεκαετία ή δύο. Η πραγματική κατάρρευση θα μπορούσε να ακολουθήσει 50 έως 100 χρόνια αργότερα.

Το 2024, μια ομάδα διεθνών επιστημόνων προειδοποίησε τις σκανδιναβικές κυβερνήσεις για τον κίνδυνο. Σε ανοιχτή επιστολή προς το Βόρειο Συμβούλιο Υπουργών, ανέφεραν ότι ο κίνδυνος μιας μεγάλης διαταραχής ή κατάρρευσης του AMOC είναι σοβαρός και υποτιμημένος.

Δεδομένων των ενδεχομένως μη αναστρέψιμων συνεπειών, οι επιστήμονες κάλεσαν τις βόρειες κυβερνήσεις να αξιολογήσουν άμεσα την απειλή και να επιταχύνουν τις προσπάθειες μείωσης των παγκόσμιων εκπομπών για να τηρηθεί ο στόχος των 1,5°C της Συμφωνίας του Παρισιού του 2015.

Όπως έγραψαν, το AMOC «καθορίζει τις συνθήκες ζωής για όλους τους ανθρώπους στην αρκτική περιοχή».

• Διαβάστε: Κλιματική κρίση / Είμαστε στο «σημείο χωρίς επιστροφή», προειδοποιούν οι επιστήμονες

Τι μπορεί να γίνει

Ο υπουργός Περιβάλλοντος της Ισλανδίας, Jóhann Páll Jóhannsson, δήλωσε πρόσφατα ότι η τελευταία έρευνα είναι σοκαριστική. Χωρίς άμεση δράση για τη μείωση των εκπομπών ορυκτών καυσίμων τις επόμενες δεκαετίες, προειδοποίησε, η Ισλανδία θα μπορούσε να γίνει «σχεδόν ακατοίκητη για τα παιδιά και τα εγγόνια μας».

Ο ωκεανογράφος Steingrímur Jónsson από το Ινστιτούτο Θαλάσσιων και Γλυκών Υδάτων της Ισλανδίας συγκρίνει μια κατάρρευση του AMOC με το σοκ μιας ηφαιστειακής έκρηξης.

«Μιλάμε για μεταβολές θερμοκρασίας μερικών βαθμών, κάτι που θα ήταν τεράστιο για εμάς [τους Ισλανδούς]. Η παραγωγή ψαριών στη θάλασσα θα μειωνόταν και τα ιχθυαποθέματα θα άλλαζαν δραστικά», εξήγησε στο Heimildin τον Σεπτέμβριο του 2024. «Αυτό είναι κάτι που, ως έθνος, δύσκολα θα επιβιώναμε».

Η αποτροπή μιας τέτοιας κατάρρευσης τελικά εξαρτάται από ένα πράγμα: τη μείωση των εκπομπών CO₂, τονίζουν οι επιστήμονες. Οποιαδήποτε επιπλέον θέρμανση ή παρατεταμένη υπέρβαση του ορίου των 1,5°C αυξάνει τον κίνδυνο ενεργοποίησης ενός σημείου καμπής του AMOC.

Οι ερευνητές υπογραμμίζουν επίσης την ανάγκη σταθερής επένδυσης στην παρακολούθηση των ωκεανών. Η επέκταση των συστημάτων παρατήρησης και η ανάπτυξη μηχανισμών έγκαιρης προειδοποίησης για αλλαγές στο AMOC θα επέτρεπαν στα δεδομένα να τροφοδοτούν άμεσα τις πολιτικές αποφάσεις αντί να παραμένουν περιορισμένα σε επιστημονικά άρθρα.

Γιατί, όσο αργά κι αν κινούνται τα ρεύματα κάτω από τον Ατλαντικό, οι αποφάσεις που θα καθορίσουν το μέλλον τους δεν μπορούν να περιμένουν.