Τον Αύγουστο του 1966, ένας καθηγητής αστρονομίας στις ΗΠΑ μοιράστηκε με το BBC τα εντυπωσιακά ευρήματά του. Πίστευε ότι ο νεολιθικός πέτρινος κύκλος, Στόουνχεντζ (Stonehenge) είχε κατασκευαστεί για να προβλέπει τις εκλείψεις.

Ads

Οι ειδικοί συζητούν εδώ και δεκαετίες για το νόημα του Στόουνχεντζ, του προϊστορικού πέτρινου κύκλου στη νοτιοδυτική Αγγλία. Έχουν διατυπώσει την υπόθεση ότι το μυστηριώδες μνημείο μπορεί να ήταν χώρος μνήμης για τους νεκρούς, θυσιαστήριο ή τόπος άλλων θρησκευτικών τελετών.

Ads

Όμως, τον Αύγουστο του 1966, ο καθηγητής αστρονομίας από τη Βοστώνη Τζέραλντ Χόκινς δήλωσε στην εκπομπή Chronicle του BBC ότι είχε λύσει το μυστήριο, χάρη σε μια παράξενη διάταξη αριθμών — και έναν πρώιμο ηλεκτρονικό υπολογιστή της IBM.

Ads

Η θεωρία του Χόκινς αποτέλεσε τη βάση του δημοφιλούς και επιδραστικού βιβλίου του Stonehenge Decoded, που κυκλοφόρησε το 1965. Ο Βρετανικής καταγωγής επιστήμονας υποστήριξε στο BBC ότι η διάταξη των τεράστιων λίθων και των τόξων σήμαινε πως «οι κύκλοι στο Στόουνχεντζ θα μπορούσαν να είχαν χρησιμοποιηθεί ως υπολογιστής για την παρακολούθηση της Σελήνης και την πρόβλεψη των εκλείψεων».

Ads

Οι εκλείψεις, όπως εκείνες που παρατηρήθηκαν σε διάφορα μέρη του κόσμου αυτόν τον μήνα, θα μπορούσαν, σύμφωνα με τη θεωρία του, να είχαν προβλεφθεί με ακρίβεια από τους αρχαίους Βρετανούς — πριν από περισσότερα από 4.500 χρόνια.

«Το Στόουνχεντζ θα μπορούσε να είχε χρησιμοποιηθεί ως υπολογιστής»

Στο βίντεο του BBC, ο Χόκινς δείχνει ένα πιστό μοντέλο του Στόουνχεντζ, εξηγώντας ότι στον μεγαλύτερο κύκλο, ο οποίος σηματοδοτεί την περίμετρο του χώρου, υπάρχουν 56 οπές.

«Το 56 ήταν ο μόνος αριθμός που ταίριαζε σε ένα συγκεκριμένο μοτίβο της Σελήνης», υποστήριξε, υποδεικνύοντας ότι οι οπές «σχηματίζουν μια απλή συσκευή καταμέτρησης για την πρόβλεψη των εκλείψεων».

Πίστευε ότι αυτό είχε ιδιαίτερη σημασία για εκείνους που κατασκεύασαν το Στόουνχεντζ.

«Οι εκλείψεις είναι θεαματικά γεγονότα που ασφαλώς προκαλούσαν τα βαθύτερα συναισθήματα στους πρωτόγονους προγόνους μας», είπε ο Χόκινς. «Το φως της Σελήνης, το οποίο φυσικά προέρχεται από τον Ήλιο, διακόπτεται. Η Σελήνη περνά στη σκιά της Γης. Από ασημόλευκη γίνεται κόκκινη. Οι αρχαίοι τη θεωρούσαν κατακόκκινη σαν αίμα και της απέδιδαν δυσοίωνες σημασίες».

Το Stonehenge Decoded είχε «το εκπληκτικό αποτέλεσμα να βάλει τέλος στις εικασίες για αρκετές δεκαετίες», ανέφερε άρθρο του 2007 στο βρετανικό περιοδικό Current Archaeology.

Ένα αστρονομικό παρατηρητήριο

Σύμφωνα με τον Χόκινς, επρόκειτο για «την πρώτη θεωρία σχετικά με τον σκοπό του Στόουνχεντζ που έγινε ακαδημαϊκά αποδεκτή και δημοσιεύτηκε σε επιστημονικά περιοδικά».

Παρότι η σύνδεση του χώρου με το θερινό ηλιοστάσιο ήταν γνωστή ήδη από τον 18ο αιώνα, ο καθηγητής πήγε την ιδέα ένα βήμα παραπέρα, υποστηρίζοντας ότι αυτό που θεωρούνταν ναός λατρείας του Ήλιου θα μπορούσε να ήταν ένα εξελιγμένο «αστρονομικό παρατηρητήριο».

Το 1961 είχε επισκεφθεί το Στόουνχεντζ για να προσπαθήσει να καταλάβει «πώς υποτίθεται ότι το μνημείο σηματοδοτούσε την ανατολή του Ήλιου».

Όπως είπε στο BBC πέντε χρόνια αργότερα: «Κοίταξα γύρω μου στο πρωινό φως το Στόουνχεντζ… ανάμεσα στα μεγάλα πέτρινα τόξα. Ένιωσα ότι το οπτικό μου πεδίο ελεγχόταν, περιοριζόταν. Τα τόξα έμοιαζαν να με αναγκάζουν να κοιτάξω προς συγκεκριμένα σημεία στον ορίζοντα. Τι υποτίθεται ότι έπρεπε να δω;»

Εντυπωσιασμένος από τον τρόπο με τον οποίο οι αρχαίοι αρχιτέκτονες είχαν διαμορφώσει το οπτικό του πεδίο, ο Χόκινς επέστρεψε στις ΗΠΑ με διαγράμματα του χώρου, καταγράφοντας τις θέσεις του κεντρικού σημείου και κάθε λίθου, κάθε τόξου, κάθε οπής και κάθε αναχώματος.

Ο ηλεκτρονικός υπολογιστής

«Η προσπάθεια να προσδιορίσω ακριβώς τι θα μπορούσε να είχε δει κανείς την εποχή του Στόουνχεντζ… θα ήταν μια μακρά και κουραστική διαδικασία και πιθανότατα είχε αποθαρρύνει άλλους πριν από εμένα», είπε ο Χόκινς στο BBC. «Ευτυχώς, είχα στη διάθεσή μου μια υπολογιστική μηχανή, τον ηλεκτρονικό υπολογιστή».

Στο Αστεροσκοπείο Χάρβαρντ-Σμιθσόνιαν στη Μασαχουσέτη, ο Χόκινς και η ομάδα του έδωσαν εντολή στον υπολογιστή να υπολογίσει τι θα μπορούσε να είχε παρατηρηθεί κατά μήκος κάθε ευθυγράμμισης την εποχή που κατασκευάστηκε το Στόουνχεντζ. Χρησιμοποίησε τους υπολογισμούς αυτούς ως βάση για το Stonehenge Decoded.

«Ο Ήλιος και η Σελήνη ήταν θεοί εκείνες τις ημέρες» — Τζέραλντ Χόκινς

Όπως είπε ο παρουσιαστής του BBC το 1966, «ο υπολογιστής έδωσε ορισμένα εξαιρετικά ενδιαφέροντα αποτελέσματα».

Πολλές από τις ευθυγραμμίσεις του Στόουνχεντζ φαίνονταν να δείχνουν προς τα σημεία ανατολής και δύσης του Ήλιου και της Σελήνης.

Σύμφωνα με τον Χόκινς, «το Στόουνχεντζ ήταν συνδεδεμένο με τον Ήλιο και τη Σελήνη τόσο στενά όσο οι παλίρροιες. Ήταν ένα αστρονομικό παρατηρητήριο. Και μάλιστα καλό».

Ενώ η καταγραφή των θέσεων του Ήλιου στο μέσο του χειμώνα και στις ισημερίες ήταν «φυσικό να αναμένεται», είπε στο BBC, «η Σελήνη στο Στόουνχεντζ ήταν μια έκπληξη. Η Σελήνη είναι πολύ δύσκολο να παρατηρηθεί, επειδή αλλάζει τη θέση της με πολύ πιο περίπλοκο τρόπο από τον Ήλιο».

Οι επικριτές της θεωρίας

Ο Χόκινς κατέληξε στο συμπέρασμα ότι ο σκοπός του Στόουνχεντζ ήταν σαφής.

«Δεν μπορεί να υπάρξει διαφωνία για το αν ήταν ναός ή παρατηρητήριο. Ήταν και τα δύο, επειδή ο Ήλιος και η Σελήνη ήταν θεοί εκείνες τις ημέρες».

Αν αυτό ήταν αλήθεια, το Στόουνχεντζ ήταν «μια συσκευή που οι ιερείς-ηγεμόνες θα μπορούσαν να είχαν χρησιμοποιήσει για να ενισχύσουν την εξουσία τους», υποστήριζε άρθρο του Time το 1965.

«Την ημέρα ή τη νύχτα που ο πέτρινος υπολογιστής τους προέβλεπε μια έκλειψη, θα μπορούσαν κάλλιστα να είχαν καλέσει τους υπηκόους τους στην πεδιάδα του Σόλσμπερι για να παρακολουθήσουν ένα θέαμα που τρομοκρατούσε τους περισσότερους αρχαίους λαούς. Όταν άρχιζε η έκλειψη, οι ιερείς πιθανότατα έψαλλαν προσευχές που επέτρεπαν στον Ήλιο ή τη Σελήνη να ξεφύγει από το σκοτάδι».

Ακόμη και τότε, πάντως, υπήρχαν επικριτές της θεωρίας του. Ορισμένοι επισήμαιναν ότι τρεις από τις 56 οπές που ήταν απαραίτητες για τη θεωρία του μπορεί απλώς να είχαν δημιουργηθεί από την παλαιότερη ανάπτυξη δέντρων.

Όπως έγραψε ο Βρετανός αρχαιολόγος Ρίτσαρντ Άτκινσον στη New York Review of Books το 1966: «Το ότι η διάταξη του Στόουνχεντζ έχει κάποια αστρονομική σημασία δεν αμφισβητείται… Η ερμηνεία αυτής της ευθυγράμμισης, ωστόσο, όπως και οποιωνδήποτε άλλων αστρονομικών χαρακτηριστικών του μνημείου, απαιτεί επιστημονική προσοχή».

Μια θεωρία που έχει πλέον απορριφθεί

Νέες έρευνες από τη δεκαετία του 1960 και μετά έχουν καταρρίψει τις ιδέες του Χόκινς.

«Σήμερα είναι μια νεκρή θεωρία, στον κάλαθο των αχρήστων μαζί με τόσες άλλες θεωρίες για το Στόουνχεντζ που έχουν απορριφθεί», λέει ο καθηγητής Μάικλ Πάρκερ Πίρσον, ο οποίος ηγήθηκε μιας μελέτης-ορόσημο που άλλαξε τη σύγχρονη κατανόηση του μνημείου.

Ο «υπολογιστής των εκλείψεων», υποστηρίζει, ήταν «μια μοντέρνα μεταφορά για την εποχή… αλλά σήμερα είναι εντελώς ακατάλληλη για την κατανόηση του Στόουνχεντζ».

Ενώ ο Χόκινς πίστευε ότι η κατασκευή του μνημείου αποτελούσε ένα πιο ενιαίο εγχείρημα, «σήμερα γνωρίζουμε ότι το Στόουνχεντζ χτίστηκε με μια πολύ διαφορετική, πολυσταδιακή διαδικασία, σε διάστημα μεγαλύτερο των 1.500 ετών», εξηγεί στο BBC ο Πάρκερ Πίρσον, καθηγητής στο Ινστιτούτο Αρχαιολογίας του University College London.

«Γνωρίζουμε επίσης ότι οι προσανατολισμοί προς το σεληνιακό σταμάτημα του ηλιοστασίου δεν είναι στην πραγματικότητα ακριβείς — ήταν ακριβείς μόνο σε απόκλιση ενός ή δύο μοιρών. Επομένως, δεν ήταν ποτέ όργανο μέτρησης του χρόνου, αλλά μάλλον ένα μνημείο που γιόρταζε συγκεκριμένες ηλιακές και σεληνιακές κινήσεις.

»Έχουμε πράγματι ενδείξεις από τη Βρετανία ήδη από το 1000 π.Χ. ότι οι άνθρωποι παρακολουθούσαν και πιθανότατα προέβλεπαν σεληνιακές εκλείψεις», προσθέτει ο Πάρκερ Πίρσον. «Όμως αυτό συνέβη 1.500-2.000 χρόνια μετά την ακμή του Στόουνχεντζ».