«Υπάρχει τόση εισβολή από παντού», λέει ένας εκτροφέας ταράνδων των Σάμι, σχολιάζοντας την απόφαση της σουηδικής κυβέρνησης να χορηγήσει άδεια εξόρυξης στην περιοχή Gállok, στο Sápmi της βόρειας Σουηδίας.

Για τους Σάμι, τον μοναδικό αυτόχθονα λαό της Ευρώπης, η απόφαση αυτή δεν είναι απλώς ένα ακόμη βιομηχανικό έργο – είναι μια ακόμη απειλή για την ίδια τους την ύπαρξη.

Το Sápmi είναι η παραδοσιακή και κοινοτική γη των Σάμι, η οποία εκτείνεται στις βόρειες περιοχές της Σουηδίας, της Νορβηγίας, της Φινλανδίας και της Ρωσίας. Εκεί, η εκτροφή ταράνδων δεν αποτελεί μόνο οικονομική δραστηριότητα, αλλά τον πυρήνα της πολιτισμικής, κοινωνικής και πνευματικής τους ζωής.

Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια, οι βιομηχανικές επεκτάσεις – από τη δασοκομία και την υδροηλεκτρική ενέργεια έως τα «πράσινα» μεγάλης κλίμακας έργα – συρρικνώνουν όλο και περισσότερο τον ζωτικό τους χώρο.

Η σχεδιαζόμενη εξόρυξη σιδηρομεταλλεύματος στο Gállok έρχεται να προστεθεί σε μια ήδη επιβαρυμένη γη. Νέα ορυχεία, δρόμοι, σιδηροδρομικές γραμμές και συνοδευτικές υποδομές απειλούν να κόψουν στα δύο τις διαδρομές μετανάστευσης των ταράνδων και να μειώσουν τα διαθέσιμα βοσκοτόπια.

Για πολλούς Σάμι, πρόκειται για επανάληψη της ιστορίας: επί αιώνες, το σουηδικό κράτος αντιμετωπίζει τη γη τους ως «γη του μέλλοντος», ένα αποθεματικό πόρων που μπορεί να θυσιαστεί για την εθνική ανάπτυξη.

Οι πιέσεις δεν προέρχονται μόνο από τη βιομηχανία. Η κλιματική αλλαγή μεταβάλλει τις συνθήκες χιονιού και πάγου, περιορίζοντας την πρόσβαση σε βοσκήσιμες εκτάσεις και στη λειχήνα, βασική τροφή των ταράνδων.

Όταν αυτή η περιβαλλοντική πίεση συνδυάζεται με την εξόρυξη, οι δυνατότητες επιβίωσης της παραδοσιακής κτηνοτροφίας μειώνονται δραματικά.

Μελέτες δείχνουν ότι τα ορυχεία εκτοπίζουν παραδοσιακές δραστηριότητες, διακόπτοντας διαδρομές μετακίνησης και καθιστώντας μεγάλες εκτάσεις γης μη λειτουργικές. Ένα απλό παράδειγμα είναι οι εμπορικές αμαξοστοιχίες που μεταφέρουν μετάλλευμα και διασχίζουν τις παραδοσιακές διαδρομές των ταράνδων από ανατολή προς δύση. Το αποτέλεσμα είναι αυξημένος κίνδυνος για τα ζώα ή η απομάκρυνσή τους από τις παραδοσιακές περιοχές βοσκής.

Παρά τα επιχειρήματα περί «τοπικής ανάπτυξης», πολλοί κάτοικοι της βόρειας Σουηδίας δηλώνουν απογοητευμένοι. Πόλεις όπως η Kiruna έχουν εξορύξεις εδώ και γενιές, χωρίς όμως να διαθέτουν επαρκείς κοινωνικές υποδομές. Υπηρεσίες υγείας, όπως μαιευτικά τμήματα, παραμένουν ανεπαρκείς, ενώ άλλες περιοχές, όπως το Malmberget, αποδομούνται κυριολεκτικά λόγω της υποχώρησης του εδάφους που προκαλούν οι εξορύξεις.

Την ίδια στιγμή, στη Στοκχόλμη, επιβάτες του μετρό βλέπουν αφίσες με συνθήματα όπως «Είσαι περισσότερο ορυχείο απ’ όσο νομίζεις». Η καμπάνια, οργανωμένη από τον κλάδο της εξορυκτικής βιομηχανίας, επιχειρεί να φέρει «το ορυχείο πιο κοντά στους ανθρώπους», συγκρίνοντας τα μέταλλα του ανθρώπινου σώματος με εκείνα που εξορύσσονται.

Το μήνυμα είναι σαφές: χωρίς σίδηρο και άλλα μέταλλα, ούτε το σώμα ούτε η κοινωνία μπορούν να λειτουργήσουν.

Ωστόσο, αυτή η αφήγηση αποσιωπά ένα κρίσιμο στοιχείο: πού ακριβώς γίνεται η εξόρυξη και ποιοι πληρώνουν το τίμημα. Οι Σάμι σπανίως εμφανίζονται στο διαφημιστικό υλικό της βιομηχανίας. Αν και οι εταιρείες δηλώνουν ότι επιδιώκουν «συνύπαρξη» με τους αυτόχθονες που φροντίζουν για την εκτροφή ταράνδων, πολλοί αυτόχθονες αμφισβητούν αυτή τη ρητορική.

Ένας Σάμι καλλιτέχνης το περιγράφει ωμά: «Είναι σαν να βάζεις έναν λύκο σε ένα μαντρί με έναν τάρανδο και να τους λες να συνυπάρξουν. Στο τέλος, ο ένας θα φαγωθεί». Για τους Σάμι, η εξορυκτική ανάπτυξη δεν αποτελεί ουδέτερη οικονομική επιλογή, αλλά έναν υπαρξιακό κίνδυνο.

Ενώ η σουηδική εξόρυξη προβάλλεται διεθνώς ως «καθαρή» και κοινωνικά υπεύθυνη, οι επιπτώσεις της συγκεντρώνονται μακριά από τα αστικά κέντρα. Η ζωή στη Στοκχόλμη συνεχίζεται ανεπηρέαστη· στο Sápmi, όμως, κάθε νέα άδεια εξόρυξης σημαίνει λιγότερη γη, λιγότερους ταράνδους και έναν ακόμη κρίκο που σπάει στην αλυσίδα ενός πανάρχαιου τρόπου ζωής.