Ένας μαζικός τάφος που ήρθε στο φως στη βόρεια Σερβία φέρνει στο προσκήνιο μια σκοτεινή σελίδα της Πρώιμης Εποχής του Σιδήρου στην Ευρώπη, καθώς ανάλυση των σκελετικών καταλοίπων δείχνει ότι πριν από περίπου 2.800 χρόνια δεκάδες γυναίκες και παιδιά δολοφονήθηκαν με τρόπο που οι ερευνητές χαρακτηρίζουν «βίαιο, σκόπιμο και αποτελεσματικό».

Το εύρημα, σύμφωνα με νέα μελέτη που δημοσιεύθηκε στο livescience, ενδέχεται να αποτελεί κομβικό στοιχείο για την κατανόηση της εξέλιξης της στρατηγικής μαζικής βίας στην προϊστορική Ευρώπη.

Το σημείο-κλειδί: Γκομόλαβα

Ο τάφος εντοπίστηκε στον αρχαιολογικό χώρο Γκομόλαβα, κοντά στη σημερινή πόλη Χρτκόβτσι, στη βόρεια Σερβία.

Η περιοχή, που ιδρύθηκε ως οικισμός στις όχθες του ποταμού Σάβα ήδη από την 6η χιλιετία π.Χ., χρησιμοποιήθηκε επανειλημμένα στο πέρασμα των αιώνων από εγκατεστημένες αλλά και μετακινούμενες πολιτισμικές ομάδες.

Τον 9ο αιώνα π.Χ., η λεκάνη των Καρπαθίων γνώριζε έντονες πληθυσμιακές μετακινήσεις.

Ημιμόνιμες κοινότητες άρχισαν να συγκροτούνται γύρω από θέσεις όπως η Γκομόλαβα, δημιουργώντας τριβές σχετικά με τη χρήση και την ιδιοκτησία της γης.

Όπως επισημαίνουν οι ερευνητές στη μελέτη που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Nature Human Behaviour, η Γκομόλαβα «βρισκόταν σε ένα φυσικό, πολιτικό και εννοιολογικό σημείο ανάφλεξης» – και οι συνέπειες αυτών των νέων αλληλεπιδράσεων αποδείχθηκαν θανατηφόρες.

Ένας μικρός λάκκος, ένα μαζικό έγκλημα

Η έρευνα επικεντρώθηκε σε έναν σχετικά μικρό λάκκο, διαμέτρου μόλις 2,9 μέτρων και βάθους μισού μέτρου.

Γύρω από τον χώρο εντοπίστηκαν ίχνη πασσάλων, που υποδηλώνουν ότι υπήρξε κάποια μορφή μνημειακής σήμανσης του τάφου.

Μέσα στον λάκκο βρέθηκαν κεραμικά αγγεία, μικρά χάλκινα αντικείμενα και οστά σχεδόν 100 ζώων, μεταξύ των οποίων ολόκληρος ο σκελετός ενός νεαρού βοοειδούς στον πυθμένα. Ωστόσο, το πιο συγκλονιστικό στοιχείο ήταν οι 77 ανθρώπινοι σκελετοί.

Πάνω από το 70% των νεκρών ήταν γυναίκες, ενώ το 69% ήταν παιδιά.

«Η επικράτηση γυναικών και νεαρών ατόμων στον μαζικό τάφο της Γκομόλαβα είναι εξαιρετική για την ευρωπαϊκή προϊστορία», σημειώνουν οι ερευνητές.

Σκόπιμη και θανατηφόρα βία

Η ανθρωπολογική ανάλυση αποκάλυψε εκτεταμένα τραύματα στα κρανία, αποτέλεσμα «στενής επαφής και κυρίως αμβλέων χτυπημάτων, που θα μπορούσαν να προέρχονται από διάφορα εργαλεία ή όπλα».

Η φύση και η θέση των τραυμάτων οδηγούν στο συμπέρασμα ότι οι δράστες ενδέχεται να ήταν σημαντικά ψηλότεροι από τα θύματα ή να επιτίθεντο έφιπποι.

«Συνολικά, το μοτίβο δείχνει σοβαρή βία που ήταν βίαιη, σκόπιμη και αποτελεσματική», αναφέρουν οι ερευνητές.

Δεν επρόκειτο για μία οικογένεια

Για να κατανοήσουν ποιοι ήταν οι νεκροί, οι επιστήμονες προχώρησαν σε ανάλυση DNA.

Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι μόνο λίγοι από τους 77 ανθρώπους είχαν στενή βιολογική συγγένεια, στοιχείο που υποδηλώνει ότι δεν επρόκειτο για επιδρομή σε έναν οικισμό εκτεταμένων οικογενειών.

Παράλληλα, η ανάλυση ισοτόπων στροντίου στα δόντια – δείκτης γεωγραφικής προέλευσης – αποκάλυψε ότι περισσότερο από το ένα τρίτο των ατόμων είχε μεγαλώσει εκτός της περιοχής της Γκομόλαβα.

«Είναι σαφές ότι πρόκειται για μια ετερογενή ομάδα ανθρώπων», δήλωσε η επικεφαλής της μελέτης, Λίντα Φίμπιγκερ, βιοαρχαιολόγος στο Πανεπιστήμιο του Εδιμβούργου.

Όπως ανέφερε, η Γκομόλαβα «αποτέλεσε σημείο ταφής κυρίως γυναικών και παιδιών που είχαν δολοφονηθεί με βίαιο τρόπο εκείνη την περίοδο».

Το κίνητρο παραμένει άγνωστο

Παρά τα ευρήματα, ο λόγος της σφαγής παραμένει ασαφής.

Τον 9ο αιώνα π.Χ., πολυάριθμες πολιτισμικές ομάδες μετακινούνταν και εγκαθίσταντο στη λεκάνη των Καρπαθίων.

Η εισροή πληθυσμών, σε συνδυασμό με τις αντιθέσεις ανάμεσα σε κινητικούς και εγκατεστημένους τρόπους ζωής, ενδέχεται να δημιούργησε «ένα δυνητικά εκρηκτικό σύνολο συγκρουόμενων ιδεολογιών για τη χρήση και την ιδιοκτησία της γης».

Οι εντάσεις αυτές ίσως οδήγησαν σε βίαιες μετακινήσεις πληθυσμών, σε αιχμαλωσία και εκτέλεση συγκεκριμένων ομάδων ή ακόμη και σε ανταλλαγή γυναικών και παιδιών μέσω γάμων ή αναδοχής.

«Δεν υπάρχει κανένα οστεολογικό ή αρχαιολογικό στοιχείο που να δείχνει ότι τα άτομα αυτά κρατήθηκαν αιχμάλωτα για κάποιο διάστημα», διευκρίνισε η Φίμπιγκερ. «Βλέπουμε αλλαγές στη δομή των οικισμών, στη χρήση της γης και πιθανότατα και στις δομές εξουσίας».

Και δεύτερος μαζικός τάφος

Η Γκομόλαβα είχε δώσει και στο παρελθόν παρόμοιο εύρημα: το 1954 εντοπίστηκε δεύτερος μαζικός τάφος της ίδιας περιόδου, με κυρίως γυναικείους σκελετούς, καθώς και οστά ζώων, μεταλλικά αντικείμενα και κεραμικά.

Οι ερευνητές εκτιμούν ότι οι τάφοι αυτοί ίσως λειτούργησαν ως «θησαυροί» πολύτιμων αντικειμένων αλλά και ανθρώπων.

Σε κοινωνίες της εποχής, γυναίκες και παιδιά ήταν ζωτικής σημασίας για τη βιολογική και κοινωνική επιβίωση των κοινοτήτων.

Η δολοφονία τους θα μπορούσε να αποτελεί σκόπιμη «γενεαλογική διακοπή», δηλαδή προσπάθεια αποδυνάμωσης ή εξάλειψης συγκεκριμένων ομάδων.

«Συνολικά, το γεγονός της σφαγής, η ταφική πρακτική και το μνημειακό αποτύπωμα συνιστούν μια αλληλουχία ενεργειών που αποσκοπούσαν στη βίαιη επίλυση ή εξάλειψη συγκρούσεων και στην αναδιαμόρφωση της ισορροπίας ισχύος εντός ή μεταξύ κοινοτήτων», καταλήγουν οι ερευνητές.

Ένα εύρημα που φωτίζει με ανατριχιαστικό τρόπο πώς η μαζική βία και η επίδειξη δύναμης αποτελούσαν ήδη, από την προϊστορική Ευρώπη, εργαλεία επιβολής και ελέγχου.