Στις 24 Φεβρουαρίου, η Νεγάρ, μια γυναίκα που ζει στην Ισφαχάν του Ιράν, ανάρτησε στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ένα στιγμιότυπο από ένα προειδοποιητικό μήνυμα SMS που είχε λάβει επειδή δεν φορούσε το ισλαμικό χιτζάμπ. Την ίδια στιγμή, μοιράστηκε και άλλη μία εικόνα, στην οποία φαινόταν ότι και ο πατέρας της είχε λάβει μήνυμα, το οποίο του έλεγε πως θα έπρεπε να προσέχει τη συμπεριφορά της κόρης του. Η ανάρτηση άνοιξε μια ευρεία συζήτηση στα κοινωνικά δίκτυα, με πολλές άλλες γυναίκες να μοιράζονται αντίστοιχες εμπειρίες. Το θέμα έφτασε ακόμα και στα εγχώρια μέσα ενημέρωσης, όπου ορισμένοι νομικοί και ειδικοί στο δίκαιο εξέφρασαν την αντίθεσή τους σε αυτήν τη μορφή ελέγχου.
Τα τελευταία χρόνια, το Ιράν έχει κάνει ένα νέο βήμα στην επιβολή των νόμων για την ενδυμασία, χρησιμοποιώντας την ψηφιακή παρακολούθηση. Στην κεντρική πόλη της Ισφαχάν, οι Αρχές έχουν στήσει ένα σιωπηλό αλλά ισχυρό σύστημα που παρακολουθεί, καταγράφει και ασκεί πίεση στις γυναίκες που δεν ακολουθούν τους κρατικούς κανόνες για τη χρήση του χιτζάμπ.
Για πολλούς εκτός Ιράν, αυτό ίσως θυμίζει σενάριο από δυστοπική ταινία. Αλλά για τις γυναίκες στο Ισφαχάν, είναι καθημερινή πραγματικότητα. Τις παρακολουθούν, όχι μόνο κάμερες, αλλά και αόρατα εργαλεία που μπορούν να διαβάζουν τα κινητά τους, να σκανάρουν τις ταυτότητές τους και να στέλνουν απειλητικά μηνύματα κατευθείαν στις οικογένειές τους. Κι όλα αυτά συμβαίνουν, παρότι ο εθνικός νόμος περί χιτζάμπ έχει επίσημα ανασταλεί.
Ισφαχάν: Μια πόλη υπό παρακολούθηση
Το Ισφαχάν είναι μια ιστορική πόλη, αγαπημένος προορισμός για τουρίστες και γεμάτη ζωή. Όμως, πίσω από την όμορφη της εικόνα, εξελίσσεται μια ψηφιακή καταστολή. Μια πρόσφατη έκθεση της Filterban, μιας ομάδας για τα ψηφιακά δικαιώματα με έδρα εκτός Ιράν, αποκάλυψε πως το κράτος δοκιμάζει εκεί τεχνολογικά προηγμένα μέσα για να παρακολουθεί και να ελέγχει τις γυναίκες.
Στην καρδιά αυτού του συστήματος βρίσκεται μια συσκευή που ονομάζεται IMSI-catcher. Αυτό το εργαλείο ξεγελάει τα κινητά τηλέφωνα ώστε να συνδεθούν μαζί του, «παριστάνοντας» έναν συνηθισμένο πύργο κινητής τηλεφωνίας. Μόλις το τηλέφωνο συνδεθεί, η συσκευή αρπάζει προσωπικά δεδομένα: τους αναγνωριστικούς αριθμούς του κινητού και μερικές φορές την τοποθεσία του χρήστη.
Αυτές οι συσκευές τοποθετούνται με διάφορους τρόπους: Φορητές εκδόσεις μεταφέρονται από αστυνομικούς που κυκλοφορούν σε πολυσύχναστα σημεία. Εκδόσεις τοποθετημένες σε οχήματα μπορούν να σκανάρουν ολόκληρες γειτονιές. Σταθερές μονάδες εγκαθίστανται σε βασικά σημεία—όπως κεντρικές πλατείες—και καλύπτουν ακτίνα έως και 5 χιλιομέτρων. Συνολικά, 30 έως 35 τετραγωνικά χιλιόμετρα του Hamid Hosseinnezhad, κέντρου της Ισφαχάν, βρίσκονται υπό παρακολούθηση. Όμως οι συσκευές IMSI-catchers είναι μόνο ένα μέρος του σχεδίου.
Άλλα εργαλεία περιλαμβάνουν: Αναγνώστες καρτών που μπορούν να σκανάρουν εθνικές ταυτότητες ή κάρτες μετρό, απλώς με το να βρίσκονται κοντά τους. Κάμερες CCTV με αναγνώριση προσώπου, οι οποίες εντοπίζουν γυναίκες χωρίς χιτζάμπ και ειδοποιούν τις επίγειες ομάδες.
Με αυτά τα πολύπλευρα μέσα, το κράτος μπορεί να συνδέσει το πρόσωπο μιας γυναίκας με τον αριθμό του κινητού της, την ταυτότητα, τη διεύθυνση κατοικίας της και ακόμα και τα μέλη της οικογένειάς της. Δεν πρόκειται απλώς για παρακολούθηση—είναι εκφοβισμός.
Ο φόβος ξεκινά με ένα μήνυμα
Μόλις μια γυναίκα εντοπιστεί από αυτό το σύστημα, συνήθως λαμβάνει ένα προειδοποιητικό SMS. Αυτά τα μηνύματα δεν είναι τυχαία—είναι προσωπικά. Συχνά αναφέρουν με ακρίβεια πού και πότε την είδαν, δείχνοντας πως το κράτος την παρακολουθεί.
Κάποιες φορές, τα μηνύματα δεν αποστέλλονται στην ίδια, αλλά σε μέλη της οικογένειας. Όπως στην περίπτωση της Νεγάρ, ο πατέρας μπορεί να λάβει ένα μήνυμα που του λέει να «πάρει τα απαραίτητα μέτρα» ώστε η κόρη του να συμμορφωθεί με τον ενδυματολογικό κώδικα. Αυτή η μέθοδος δεν έχει μόνο στόχο να τρομάξει τις γυναίκες—αλλά και να μετατρέψει τις οικογένειες σε εργαλεία ελέγχου.
Δεν υπάρχει καμία επίσημη δικαστική διαδικασία. Δεν ασκείται καμία δίωξη. Δεν εφαρμόζεται κάποιος νόμος. Πρόκειται για απειλές, σταλμένες αθόρυβα και αυτόματα.
Και ποιοι βρίσκονται πίσω από αυτά τα μηνύματα; Ένα δίκτυο που περιλαμβάνει αστυνομικές δυνάμεις, υπηρεσίες πληροφοριών, το δικαστικό σώμα και εταιρείες τηλεπικοινωνιών. Όλοι συνεργάζονται μεταξύ τους για τον σκοπό.
Είναι Νόμιμο; Σύμφωνα με το Σύνταγμα του Ιράν, αλλά και με τις διεθνείς συμβάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων που
έχει υπογράψει το Ιράν, κάθε άνθρωπος έχει δικαίωμα στην ιδιωτικότητα, την ελεύθερη μετακίνηση και την ελευθερία έκφρασης. Κανένα από αυτά τα δικαιώματα δεν γίνεται σεβαστό στο συγκεκριμένο σύστημα.
Η χρήση IMSI-catcher για τη συλλογή δεδομένων κινητών χωρίς συναίνεση θα ήταν παράνομη στις περισσότερες δημοκρατικές χώρες. Το ίδιο και η σάρωση ταυτοτήτων χωρίς άδεια. Όμως στο Ιράν, δεν υπάρχει διαφάνεια. Οι πολίτες δεν ενημερώνονται για το ποιος συνέλεξε τα δεδομένα τους, πώς, ή τι μπορούν να κάνουν αν είναι λάθος.
Ακόμα πιο ανησυχητικό είναι ότι αυτό το ψηφιακό σύστημα αντικαθιστά την πραγματική δικαιοσύνη. Οι γυναίκες τιμωρούνται χωρίς να έχουν ποτέ κατηγορηθεί επίσημα. Είναι σαν να καταδικάζεσαι χωρίς να γνωρίζεις καν ότι δικάζεσαι.
Αντίσταση και φόβος
Γυναίκες στο Ισφαχάν μοιράζονται τις εμπειρίες τους στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης στην περσική γλώσσα. Πολλές περιγράφουν πως έλαβαν προειδοποιητικά μηνύματα λίγες ώρες αφότου κυκλοφόρησαν χωρίς χιτζάμπ. Κάποιες έχουν σταματήσει να κρατούν κινητό όταν βγαίνουν έξω. Άλλες κρύβουν πλέον το πρόσωπό τους από τις κάμερες του δρόμου.
Ο φόβος έχει απλωθεί. Ακόμη και άνθρωποι που υποστηρίζουν το χιτζάμπ ως προσωπική επιλογή εκφράζονται ενάντια σε αυτή τη μορφή ελέγχου. Οι επικριτές λένε πως δεν πρόκειται για θρησκεία αλλά για εξουσία.
Μέσα στο Ιράν, ακτιβιστές για τα πολιτικά δικαιώματα το αποκαλούν «ψηφιακή κατασκοπεία». Λένε πως η κυβέρνηση αντιμετωπίζει τις γυναίκες σαν εγκληματίες και μετατρέπει τους δημόσιους χώρους σε κυνηγοτοπους. Κάποιοι συγκρίνουν αυτό το σύστημα με τις μεθόδους που χρησιμοποιούν αυταρχικά καθεστώτα σε όλο τον κόσμο.
Διεθνείς οργανώσεις για τα ανθρώπινα δικαιώματα, όπως η Διεθνής Αμνηστία, η Access Now και το Article 19, κρούουν επίσης τον κώδωνα του κινδύνου. Τονίζουν πως αυτή η περίπτωση δείχνει πώς η τεχνολογία παρακολούθησης μπορεί να χρησιμοποιηθεί καταχρηστικά από αυταρχικά καθεστώτα όχι για την προστασία των πολιτών, αλλά για τον έλεγχό τους.
Γιατί αυτό μας αφορά όλες και όλους παντού
Η ιστορία του Ισφαχάν δεν αφορά μόνο το Ιράν. Είναι μια προειδοποίηση για το πόσο εύκολα μπορεί μια απλή τεχνολογία να μετατραπεί σε εργαλείο καταστολής. Συσκευές που εντοπίζουν κινητά ή σαρώνουν ταυτότητες υπάρχουν παντού στον κόσμο. Αλλά όταν βρίσκονται σε λάθος χέρια, μπορούν να χρησιμοποιηθούν για να τιμωρήσουν ανθρώπους για προσωπικές επιλογές, όπως για το τι φοράνε.
Αυτή τη στιγμή, το ισλαμικό καθεστώς ισχυρίζεται πως δεν εφαρμόζει τον εθνικό νόμο για το χιτζάμπ. Όμως ό,τι συμβαίνει στην Ισφαχάν αποδεικνύει το αντίθετο. Είναι μια “ζώνη δοκιμής” όπου η επιβολή γίνεται ανεπίσημα, ήσυχα, μέσω της τεχνολογίας. Και μπορεί να μην μείνει εκεί.
Το μέλλον ίσως φέρει περισσότερες κάμερες, περισσότερη παρακολούθηση, περισσότερο έλεγχο. Ή ίσως φέρει περισσότερη αντίσταση. Ακτιβίστριες και ακτιβιστές βρίσκουν τρόπους να αποφεύγουν την ανίχνευση. Κάποιοι χτίζουν ασφαλέστερους ψηφιακούς χώρους. Άλλοι συνεργάζονται με διεθνείς συμμάχους για να αποκαλύψουν τι συμβαίνει.
Αυτό που διακυβεύεται δεν είναι μόνο η ιδιωτικότητα. Είναι το δικαίωμα να είσαι ο εαυτός σου στον δημόσιο χώρο. Το δικαίωμα να περπατάς στον δρόμο χωρίς φόβο. Το δικαίωμα να υπάρχεις χωρίς μια κάμερα να καταγράφει κάθε σου κίνηση.
Και δεν αφορά μόνο τις γυναίκες. Συστήματα που σχεδιάστηκαν για να στοχοποιούν μια ομάδα μπορούν εύκολα να στραφούν και εναντίον άλλων. Γι’ αυτό, ό,τι συμβαίνει στην Ισφαχάν αφορά όλο τον κόσμο.
*Ο Siyavash Shahabi είναι Ιρανός δημοσιογράφος, πολιτικός πρόσφυγας στην Ελλάδα
