Στα τέλη της δεκαετίας του 1950, μέσα στο κλίμα του Ψυχρού Πολέμου και της αχαλίνωτης πίστης στην τεχνολογία, οι Ηνωμένες Πολιτείες είχαν έτοιμο ένα σχέδιο που σήμερα μοιάζει αδιανόητο: να θάψουν έξι ατομικές βόμβες στην απομονωμένη βορειοδυτική ακτή της Αλάσκας και να τις πυροδοτήσουν ταυτόχρονα, προκειμένου να δημιουργήσουν τεχνητό λιμάνι. Το σχέδιο, γνωστό ως Project Chariot, εντασσόταν στο ευρύτερο πρόγραμμα Project Plowshare, με το οποίο η Επιτροπή Ατομικής Ενέργειας (AEC) των ΗΠΑ φιλοδοξούσε να βρει «ειρηνικές εφαρμογές» της πυρηνικής ισχύος.

Ένα λιμάνι με μια έκρηξη

Η πρόταση διατυπώθηκε το 1958. Οι ειδικοί της AEC υποστήριζαν πως μια αλυσιδωτή έκρηξη, σχεδόν οκτώ φορές ισχυρότερη από τις βόμβες που ισοπέδωσαν τη Χιροσίμα και το Ναγκασάκι, θα μπορούσε να ανοίξει μέσα σε δευτερόλεπτα έναν ασφαλή κόλπο στην περιοχή του Cape Thompson. Η εποχή της άνοιξης θεωρούνταν ιδανική. Το χιόνι θα μείωνε το ραδιενεργό νέφος, τα πουλιά θα είχαν μεταναστεύσει και οι τοπικές κοινότητες των Ινουπιάτ θα επηρεάζονταν μόνο για «λίγες εβδομάδες» στη διάρκεια της κυνηγετικής περιόδου.

Σύμφωνα με τους εμπνευστές, τα οφέλη θα ήταν τεράστια: νέα δυνατότητα εξόρυξης φυσικών πόρων, οικονομική ανάπτυξη και κυρίως, απόκτηση τεχνογνωσίας για ένα ακόμη πιο φιλόδοξο έργο, τη διάνοιξη ενός «καναλιού» στην Κεντρική Αμερική που θα αντικαθιστούσε τη στρατηγικά ευάλωτη Διώρυγα του Παναμά.

«Αν το βουνό σας δεν είναι στη σωστή θέση, απλώς στείλτε μας μια κάρτα»

Το σκεπτικό του Project Plowshare ήταν ότι οι βόμβες, εκτός από όπλα μαζικής καταστροφής, θα μπορούσαν να μετατραπούν σε εργαλεία γιγαντιαίας γεωτεχνικής μηχανικής: ανασχεδίαση ποταμών, δημιουργία τεχνητών λιμνών, ακόμα και πρόληψη σεισμών με ελεγχόμενες εκρήξεις. Ο θεωρητικός πατέρας της βόμβας υδρογόνου, Έντουαρντ Τέλερ, συνόψισε την αισιοδοξία εκείνης της εποχής με τη χαρακτηριστική φράση: «Αν το βουνό σας δεν είναι στη σωστή θέση, απλώς στείλτε μας μια κάρτα».

Η Αλάσκα θεωρήθηκε το ιδανικό πεδίο δοκιμών. Οι επιστήμονες της AEC ισχυρίζονταν ότι η υπόγεια πυροδότηση θα περιόριζε τα επικίνδυνα υπολείμματα ακτινοβολίας και ότι τα όποια νέφη θα παρασύρονταν μακριά, προς ακατοίκητες εκτάσεις. Όμως, αυτή η «ακατοίκητη γη» ήταν στην πραγματικότητα η πατρογονική γη των Ινουπιάτ.

Η αντίσταση των Ινουπιάτ

Οι ιθαγενείς κοινότητες, που ζούσαν από το κυνήγι καριμπού, την αλιεία και τη συλλογή αυγών πουλιών, δεν πείστηκαν. Γνώριζαν ήδη τις συνέπειες από τις πυρηνικές δοκιμές στα νησιά Μπικίνι το 1954, όπου οι κάτοικοι υπέφεραν από δηλητηρίαση και αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους.

Η έντονη αντίδρασή τους ανάγκασε την AEC να καθυστερήσει το σχέδιο και να πραγματοποιήσει μελέτες. Τα αποτελέσματα ήταν αποκαλυπτικά: αν η ραδιενέργεια διασκορπιζόταν προς την ενδοχώρα, οι περιοχές κυνηγιού και οι πηγές νερού θα μολύνονταν ανεπανόρθωτα. Επιπλέον, έρευνες έδειξαν ότι οι Ινουπιάτ είχαν ήδη υψηλότερα επίπεδα ραδιενέργειας στα οστά τους, λόγω πυρηνικών δοκιμών της Σοβιετικής Ένωσης που είχαν επιβαρύνει την τροφική αλυσίδα μέσω των ταράνδων. Η προοπτική επιπλέον μόλυνσης σήμαινε αυξημένο κίνδυνο καρκίνου και καταστροφή του οικοσυστήματος.

Απόπειρες συγκάλυψης και δημόσια κατακραυγή

Παρά τα ανησυχητικά πορίσματα, η AEC επέμεινε να παρουσιάζει το Project Chariot ως ασφαλές και «αναπτυξιακό». Όμως, η διαρροή των επιστημονικών δεδομένων στον Τύπο και η ανάδειξή τους από πανεπιστημιακούς και περιβαλλοντικές ομάδες προκάλεσαν κύμα αντιδράσεων.

Η αποτυχία ενός άλλου πειράματος, του Project Gnome στο Νέο Μεξικό το 1961 —όπου η υποτιθέμενη «ελεγχόμενη» υπόγεια έκρηξη απελευθέρωσε ραδιενέργεια και επέβαλε εκκενώσεις— αποτέλεσε το τελειωτικό πλήγμα. Η κοινή γνώμη στις ΗΠΑ στράφηκε αποφασιστικά κατά των «πυρηνικών για ειρηνευτικούς σκοπούς».

Το Project Chariot εγκαταλείφθηκε αθόρυβα το καλοκαίρι του 1962. Περίπου μια δεκαετία αργότερα, το ίδιο συνέβη με ολόκληρο το Project Plowshare.

Η κληρονομιά του Project Chariot

Παρότι το σχέδιο δεν υλοποιήθηκε ποτέ, η ιστορία του Project Chariot έπαιξε κρίσιμο ρόλο: αποτέλεσε τον καταλύτη για τη γέννηση του σύγχρονου περιβαλλοντικού κινήματος στις ΗΠΑ. Η αντίσταση των Ινουπιάτ και η επιστημονική αμφισβήτηση της AEC έδειξαν πως η «τυφλή πίστη» στην τεχνολογία μπορεί να είναι εξίσου επικίνδυνη με τη χρήση της σε στρατιωτικές επιχειρήσεις.

Σήμερα, οι ιδέες για «δημιουργική» χρήση πυρηνικών δεν έχουν εξαφανιστεί εντελώς. Από την πρόταση του Έλον Μασκ να χρησιμοποιηθούν θερμοπυρηνικές εκρήξεις για τον μετασχηματισμό του Άρη μέχρι την ιδέα του Ντόναλντ Τραμπ να «χτυπηθούν με πυρηνικά οι τυφώνες», η συζήτηση αναβιώνει κατά καιρούς. Όμως, όπως παραδέχεται ο ιστορικός Σκοτ Κάουφμαν, «θα είναι πάντα μια πολύ δύσκολο να πείσεις το κοινό».

Το Project Chariot υπενθυμίζει πόσο εύκολο είναι να ανοιχτεί το «Κουτί της Πανδώρας» όταν πρόκειται για την πυρηνική τεχνολογία. Στις αρχές της δεκαετίας του 1960, λίγα πράγματα θα μπορούσαν να φαντάζουν πιο λογικά στην Ουάσιγκτον από την ιδέα ότι οι ίδιες βόμβες που ισοπέδωσαν ιαπωνικές πόλεις θα μπορούσαν να φέρουν την «πρόοδο» στην Αλάσκα. Ωστόσο, η φωνή μιας μικρής ιθαγενικής κοινότητας και τα πρώτα επιστημονικά δεδομένα για τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις ανέτρεψαν τα σχέδια μιας υπερδύναμης.

Η ιστορία αυτή, μισό αιώνα αργότερα, δεν αποτελεί μόνο μια σκοτεινή υποσημείωση της ατομικής εποχής αλλά και μια υπενθύμιση ότι η κοινωνία μπορεί να αντισταθεί ακόμη και στις πιο ισχυρές τεχνολογικές ουτοπίες.

Πηγή: popsci.com