Αν μας έλεγαν πριν από μερικά χρόνια, ότι μια ιδιωτική εταιρεία θα μπορούσε να δημιουργήσει μια πόλη με δικούς της νόμους, δικό της φορολογικό καθεστώς και σχεδόν πλήρη ανεξαρτησία από το κράτος θα πιστεύαμε πως μας αφηγούνται σενάριο επιστημονικής φαντασίας.

Όπως διαβάζουμε στον διεθνή τύπο όμως, αυτά είναι τα επιχειρηματικά σχέδια ορισμένων από τους ισχυρότερους δισεκατομμυριούχους της Silicon Valley.

Από την Ονδούρα μέχρι το Τέξας και τη Γροιλανδία, αναδύεται ένα νέο μοντέλο εξουσίας: οι λεγόμενες «πόλεις-κράτη των εταιρειών» ή network states, όπου η αγορά φιλοδοξεί να υποκαταστήσει τη δημοκρατία, με πιο ξεκάθαρο τρόπο από αυτόν που βιώνουμε σήμερα.

Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η Próspera, στη νήσο Ροατάν της Ονδούρας. Η περιοχή απέκτησε το 2013 το καθεστώς «Ζώνης Απασχόλησης και Οικονομικής Ανάπτυξης (ZEDE)». Πρόκειται για ένα ειδικό θεσμικό πλαίσιο που περιορίζει σημαντικά την κρατική εποπτεία, προκειμένου να προσελκύσει ξένες επενδύσεις.

Τέσσερα χρόνια αργότερα, ο δισεκατομμυριούχος Peter Thiel, συνιδρυτής της PayPal και πρώην επικεφαλής της Palantir, συμφώνησε με την κυβέρνηση της Ονδούρας να αναπτύξει εκεί μια πόλη που λειτουργεί με δικούς της κανόνες, εμπνευσμένους από το αγγλοσαξονικό δίκαιο και με εποπτεία από συνταξιούχους δικαστές της Αριζόνα!

Η Honduras Próspera Inc. διαφημίζει τον εαυτό της ως έναν τόπο όπου οι επιχειρήσεις μπορούν να λειτουργούν με «μοναδικούς νόμους, κανονισμούς και φορολογία». Στην πράξη, περισσότερες από 300 εταιρείες και νεοφυείς επιχειρήσεις δραστηριοποιούνται ήδη εκεί, επιλέγοντας το ρυθμιστικό πλαίσιο που τις εξυπηρετεί περισσότερο, αντλώντας κανόνες από διάφορες χώρες του ΟΟΣΑ. «Η επιλογή αυτή μειώνει το διοικητικό κόστος, αλλά δημιουργεί σοβαρά ερωτήματα για την προστασία των πολιτών και τον δημόσιο έλεγχο» όπως επισημαίνει το ρεπορτάζ του The Conversation.

Οι επικριτές των πόλεων που θα κυβερνά αποκλειστικά η αγορά, μιλούν για «ethics dumping», δηλαδή για μεταφορά δραστηριοτήτων σε περιοχές όπου οι ηθικοί και νομικοί περιορισμοί είναι χαλαρότεροι.

Άλλο χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η αμερικανική εταιρεία βιοτεχνολογίας Minicircle, η οποία πραγματοποίησε στην Próspera πειραματικές γονιδιακές θεραπείες με στόχο την αναζωογόνηση και την αύξηση της μυϊκής μάζας. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, αντίστοιχες δοκιμές θα απαιτούσαν πολυετή αξιολόγηση και αυστηρή έγκριση από την Υπηρεσία Τροφίμων και Φαρμάκων (FDA).

Στην Próspera, όμως, η διαδικασία γίνεται πολύ ταχύτερα, δημιουργώντας ένα τεράστιο ανταγωνιστικό πλεονέκτημα για τις εταιρείες, αλλά και ένα εξίσου μεγάλο βιοηθικό κενό που δυστυχώς δεν φαίνεται να βρίσκει την αντίδραση που απαιτείται.

Εξίσου ελκυστικό για τις επιχειρήσεις στις πολιτείες αυτές είναι το φορολογικό καθεστώς. Οι φόροι είναι εξαιρετικά χαμηλοί, ενώ η χρήση κρυπτονομισμάτων είναι ευρύτατη, γεγονός που περιορίζει τη διαφάνεια των συναλλαγών και δυσκολεύει τον κρατικό έλεγχο.

Επειδή μιλήσαμε για την απουσία σοβαρής αντίδρασης στο δυστοπικό αυτό τοπίο, ας δούμε τι έγινε όταν το 2022 η πρόεδρος της Ονδούρας, Xiomara Castro, επιχείρησε να καταργήσει τις Ζώνες ZEDE. Βρέθηκε αντιμέτωπη με μια δυσάρεστη έκπληξη.

Η Próspera προσέφυγε στο Διεθνές Κέντρο Επίλυσης Επενδυτικών Διαφορών (ICSID) της Παγκόσμιας Τράπεζας, διεκδικώντας αποζημίωση ύψους 1,63 δισεκατομμυρίων δολαρίων.

Ένα ποσό δυσβάστακτο για τη χώρα, που ουσιαστικά ανέστειλε την προσπάθεια κατάργησης του καθεστώτος. Το ερώτημα πόση κυριαρχία διαθέτει τελικά ένα κράτος όταν δεσμεύεται από διεθνείς επενδυτικές συμφωνίες, παραμένει αναπάντητο αλλά στην πραγματικότητα είναι ρητορικό.

Το σχέδιο για την πρώτη ψηφιακή πόλη

Το μοντέλο αυτό δεν περιορίζεται στην Ονδούρα. Η εταιρεία Praxis, την οποία χρηματοδοτούν επενδυτές των κρυπτονομισμάτων, σχεδιάζει να δημιουργήσει την πρώτη της «ψηφιακή πόλη» στη Γροιλανδία, φιλοδοξώντας να χρησιμοποιήσει το νησί ως εργαστήριο για τεχνολογίες που θα αξιοποιηθούν μελλοντικά στην αποίκηση της Σελήνης και του Άρη.

Παράλληλα, στις Ηνωμένες Πολιτείες, ο Έλον Μασκ προωθεί την ανάπτυξη της Starbase στο Τέξας, μιας πόλης που δημιουργήθηκε γύρω από τις εγκαταστάσεις της SpaceX. Αν και σήμερα λειτουργεί εντός του αμερικανικού συνταγματικού πλαισίου, πολλοί αναλυτές θεωρούν ότι αποτελεί ένα πρώτο βήμα προς ένα πιο αυτόνομο εταιρικό μοντέλο διακυβέρνησης. Η τοπική διοίκηση ελέγχεται από στελέχη της ίδιας της εταιρείας, ενώ οι συναλλαγές πραγματοποιούνται τόσο σε δολάρια όσο και σε κρυπτονομίσματα.

Οι υποστηρικτές των network states, υποστηρίζουν ότι πρόκειται για εργαστήρια καινοτομίας, λιγότερης γραφειοκρατίας και μεγαλύτερης οικονομικής ελευθερίας. Οι επικριτές τους αντίθετα, βλέπουν την επιστροφή μιας ιδιότυπης εταιρικής φεουδαρχίας, όπου οι δημοκρατικοί θεσμοί υποχωρούν απέναντι στην ισχύ του ιδιωτικού κεφαλαίου. Και αυτή είναι η πραγματικότητα που θα ζήσουμε. Η πολιτική εξουσία μεταφέρεται απόλυτα στους επενδυτές και στους ιδρυτές των τεχνολογικών κολοσσών.

Η Próspera, η Starbase και τα αντίστοιχα σχέδια που βρίσκονται σε εξέλιξη αποτελούν ίσως τις πρώτες δοκιμές ενός νέου μοντέλου οργάνωσης μιας κοινωνίας στην οποία οι πολίτες δεν θα έχουν κανέναν λόγο και δικαίωμα και θα είναι πλέον και με τον νόμο αναλώσιμα πιόνια των επενδυτών και της αγοράς.