Η φτώχεια και οι μεγάλες οικονομικές ανισότητες στον πλανήτη, η κλιματική αλλαγή και τώρα η υγειονομική κρίση που ξέσπασε με την πανδημία του COVID-19, έχουν ως κύρια αιτία τους τον αχαλίνωτο καπιταλισμό που έφερε η παγκοσμιοποίηση της οικονομίας. Είναι με άλλα λόγια, όσο και αν αυτό κατ’ αρχήν φαίνεται παράδοξο, τα αποτελέσματα της νεοφιλελεύθερης εκδοχής του καπιταλισμού που έφερε η παγκοσμιοποίηση της οικονομίας.

Κι αυτό όχι μόνο γιατί και οι τρεις αυτές μείζονες κρίσεις, η οικονομική, η περιβαλλοντική και η υγειονομική συνέβησαν την ίδια εποχή, την εποχή της παγκοσμιοποίησης.

Αλλά κυρίως γιατί έχουν τις ίδιες ρίζες, που ανάγονται στους φρενήρεις αναπτυξιακούς ρυθμούς με τους οποίους ο καπιταλισμός κυριάρχησε και επιβλήθηκε από άκρου εις άκρον στον πλανήτη στην εποχή της παγκοσμιοποίησης.

Μετά την πτώση του τείχους του Βερολίνου, στα τέλη του 20ου αιώνα, η υπόσχεση με την οποία ο καπιταλισμός της αναδυόμενης τότε παγκοσμιοποίησης της οικονομίας έγινε κοινωνικά αποδεκτός, ήταν ότι η κατάργηση των συνόρων για το κεφάλαιο και τα εργατικά χέρια, η πλήρης απελευθέρωση των αγορών και η ενίσχυση του ανταγωνισμού, μέσα από ένα νέο μοντέλο επιθετικής και δίχως όρια και φραγμούς οικονομικής ανάπτυξης, θα έφερνε το σύνολο του πλανήτη και ιδίως τις λιγότερο αναπτυγμένες χώρες, σε τροχιά πρωτόγνωρης ανάπτυξης και ευημερίας.

Τα ακαταμάχητα, ως προς το χαμηλό κόστος, προϊόντα της παγκοσμιοποιημένης οικονομίας, προκάλεσαν ισχυρά κύματα ανταγωνισμού στις τοπικές, τις εθνικές και τις περιφερειακές οικονομίες. Οι φρενήρεις ρυθμοί του ανταγωνισμού που επέβαλε η παγκοσμιοποίηση, αναγκάζοντας τις επί μέρους οικονομίες να ανταγωνίζονται τις παγκοσμιοποιημένες εταιρείες-φαντάσματα, που με τη χρηματοδότηση αόρατων funds, αξιοποιούσαν μέχρις εξαντλήσεως την παραγωγική βάση και εκμεταλλεύονταν, έναντι πινακίου φακής, τα φτηνά εργατικά χέρια χωρών του τρίτου κόσμου, οδήγησαν σύντομα σε συγκέντρωση του πλούτου σε λίγα χέρια.

Φέρνοντας μεγάλες οικονομικές ανισότητες, εκτεταμένη περιβαλλοντική καταστροφή και τέλος μια παράπλευρη απώλεια, που δεν είναι άλλη από τη σημερινή υγειονομική κρίση.
 
Η φτώχεια και οι μεγάλες ανισότητες

Το ίχνος της νεοφιλελεύθερης εκδοχής του καπιταλισμού τον οποίο έφερε η παγκοσμιοποίηση της οικονομίας, σήμερα αποτυπώνεται στην επέκταση και εξάπλωση της φτώχειας στον γενικό πληθυσμό και στη διεύρυνση των οικονομικών και κοινωνικών ανισοτήτων παντού.

Έτσι σήμερα, το 90% του πληθυσμού της γης μοιράζεται το μόλις 13% του παγκόσμιου πλούτου, ενώ μια ελάχιστη ολιγαρχία ίση με το 1% του παγκόσμιου πληθυσμού, κατέχει σήμερα τον μισό περίπου πλούτο της γης.
Κι ακόμη, κατά τη διάρκεια των χρόνων της κρίσης και της μεγάλης ύφεσης της οικονομίας, μεταξύ δηλαδή 2009 και 2019, ο παγκόσμιος πλούτος αυξήθηκε κατά 70%.

Που σημαίνει ότι μέσα στα χρόνια της κρίσης και της ύφεσης, τότε που οι αδύναμες οικονομίες έχασαν ένα σημαντικό μέρος του πλούτου τους και τότε που εκτεταμένα τμήματα του πληθυσμού μαστίζονταν από φτώχεια και ανεργία, κάποιοι κέρδισαν, ωφελούμενοι από την κρίση των… άλλων.

Για την Ελλάδα της φτώχειας και της ανεργίας που έχασε το 25% του ΑΕΠ που είχε προ κρίσης, τα στοιχεία αποκαλύπτουν πολύ μεγαλύτερες ανισότητες από ό,τι συμβαίνει κατά μέσον όρο στον υπόλοιπο κόσμο.

Καθώς η ολιγαρχία που αντιστοιχεί στο μόλις 1% του ελληνικού πληθυσμού, κατέχει σήμερα περισσότερο από τον μισό πλούτο της χώρας όταν προ κρίσης, κατείχε μικρότερο ποσοστό. Που σημαίνει ότι και εντός της χώρας και όσο η ύφεση μείωνε τον εθνικό πλούτο, κάποιοι, πολύ λίγοι, αύξησαν τα κέρδη τους σε βάρος της φτώχειας και της ανεργίας των πολλών.

Οι ουρές χιλιομέτρων σήμερα, εν μέσω πανδημίας, στα συσσίτια των ΗΠΑ και τα εκατομμύρια των φτωχών και ανασφάλιστων που αναφέρει στο άρθρο του στους New York Times ο Αμερικανός γερουσιαστής και υποψήφιος μέχρι πρότινος των Δημοκρατικών για το χρίσμα των προεδρικών εκλογών Bernie Sunders, είναι ενδεικτικά για τις ανισότητες που προκάλεσε ακόμη και στην πρωτεύουσα του καπιταλισμού, στις ΗΠΑ, η νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση της οικονομίας.

Το μόνο που πέτυχε ο καπιταλισμός της παγκοσμιοποίησης μετά από 30 χρόνια κυριαρχίας, είναι να συγκεντρώσει τον πλούτο στα χέρια των λίγων που είναι και οι πραγματικά ευνοημένοι στην εποχή της παγκοσμιοποίησης της οικονομίας.
 
Η περιβαλλοντική κρίση και η κλιματική αλλαγή

Όσο όμως ο καπιταλισμός της παγκοσμιοποίησης είχε σοβαρές οικονομικές και κοινωνικές συνέπειες, άλλο τόσο είχε σοβαρές επιπτώσεις και στην περιβαλλοντική ισορροπία και στην οικολογική ακεραιότητα στη γη.

Η επιθετική ανάπτυξη της παγκοσμιοποίησης οδήγησε γρήγορα σε εξάντληση τους φυσικούς πόρους της γης, σε καταστροφή τα περιβαλλοντικά συστήματα και σε εξαφάνιση εκτεταμένα οικοσυστήματα και βιοτόπους.

Αφού η ένταση των ρυθμών της ανάπτυξης και η αύξηση του πλούτου στον πλανήτη δεν μπορούσε να συνοδευτεί από αντίστοιχη αύξηση της παραγωγικής βάσης της γης, η οποία είναι ούτως ή άλλως πεπερασμένη και περιορισμένη.

Έτσι, για την ανάπτυξη που βιώνει σήμερα ο πληθυσμός της γης, καταναλώθηκε περισσότερο από το 75% του φυσικού κεφαλαίου της.

Αυτό που πέτυχε δηλαδή η νεοφιλελεύθερη εκδοχή του καπιταλισμού, είναι η υπέρβαση της φέρουσας ικανότητας της γης.

Ό,τι όμως συνέβη με το πετρέλαιο και τους μη ανανεώσιμους φυσικούς και ορυκτούς πόρους που εξαντλήθηκαν, ό,τι συνέβη με το έδαφος και τα νερά του πλανήτη που υποβαθμίστηκαν, ό,τι συνέβη με τα δάση, τα οικολογικά συστήματα και τους βιοτόπους που εξαφανίστηκαν, το ίδιο ακριβώς συνέβη και με την ατμόσφαιρα της γης. Οι συνεχείς εκπομπές αερίων της καύσης, αποτέλεσμα της αυξημένης παραγωγής ενέργειας από άνθρακα και της εντατικής ανάπτυξης της βιομηχανικής παραγωγής και των μεταφορών, ενίσχυσαν τις τελευταίες δεκαετίες το στρώμα της ατμόσφαιρας όπου εγκλωβίζονται τα θερμοκηπικά αέρια, ενισχύοντας το ήδη προϋπάρχον, αλλά σε μικρότερους ρυθμούς, φαινόμενο του θερμοκηπίου και προκαλώντας αυτό που ονομάστηκε υπερθέρμανση του πλανήτη.

Η αύξηση της θερμοκρασίας της γης, έστω και κατά 1 βαθμό τις τελευταίες δεκαετίες, έφερε με τη σειρά της μια σειρά από αλυσιδωτές αλλαγές. Έλιωσαν οι πάγοι στους πόλους, άλλαξε η ροή των θαλάσσιων ρευμάτων, ανέβηκε η στάθμη της θάλασσας σε συγκεκριμένες παράλιες περιοχές και άλλαξε η κατανομή των βροχοπτώσεων, επηρεάζοντας εντέλει και το ίδιο το κλίμα της γης.

Η συχνή εναλλαγή θερμών και ψυχρών περιόδων, περιόδων ξηρασίας και πολύ υγρών περιόδων με κατακλυσμούς και πλημμύρες είναι ένα σύμπτωμα της κλιματικής κρίσης που εμφανίζεται στη δική μας περιοχή της Μεσογείου. Που το πληρώνουμε με τους συχνούς θερινούς καύσωνες και τις εκτεταμένες δασικές πυρκαγιές, καθώς και με τις πλημμύρες και τις καταστροφές που προκαλούν οι μεγάλης έντασης βροχοπτώσεις.

Η εξάντληση λοιπόν των ορυκτών και των φυσικών πόρων και η υποβάθμιση των περιβαλλοντικών συστημάτων της γης, δεν ήταν οι μόνες συνέπειες της υπέρβασης της φέρουσας ικανότητας του πλανητικού περιβαλλοντικού συστήματος. Η μείζων αλλαγή ήταν αυτή στο κλίμα της γης, μια αλλαγή που προχωρεί με αργούς ρυθμούς και επιδεινώνεται, με ανυπολόγιστες ακόμη συνέπειες οικονομικές και κοινωνικές.
 
Η υγειονομική κρίση ως σύμπτωμα του καπιταλισμού

Η μετάδοση του θανατηφόρου κορωνοϊού στην Κίνα από τη νυχτερίδα ή ίσως από τον παγκολίνο στον άνθρωπο, όπως και η μετάδοση από πτηνά ή από χοίρους άλλων ιών που τα τελευταία χρόνια απείλησαν τη δημόσια υγεία, χωρίς όμως την ίδια μεταδοτικότητα και τον ίδιο βαθμό θνητότητας με τον COVID-19, οφείλεται στη μαζική εξαφάνιση των βιοτόπων, στην καταστροφή των οικοσυστημάτων, καθώς και στην κατασκευή μεγάλων τεχνικών έργων, όπως φραγμάτων ή οδικών αξόνων, που έφεραν τον ανθρώπινο πολιτισμό πιο κοντά στην καρδιά των δασών, των οικοσυστημάτων και των λοιπών βιοτόπων στους οποίους μέχρι πρότινος κατοικούσαν μόνο ζώα και όπου ενδημούσαν οι επικίνδυνοι ιοί.

Είναι γνωστό ότι στην επαρχία Χουμπέι της Κίνας, όπου μεταδόθηκε για πρώτη φορά ο κορωνοϊός, εκτείνεται η κοιλάδα Γιανγκτσέ την οποία σχηματίζει ο σημαντικότερος ποταμός της Κίνας. Εκεί τις τελευταίες δεκαετίες έγινε μια από τις μεγαλύτερες επεμβάσεις του ανθρώπου στη φύση. Κατασκευάστηκε το τεράστιο Φράγμα των τριών Φαραγγιών, του οποίου η κατασκευή απαίτησε την αποψίλωση μεγάλων φυσικών και δασικών εκτάσεων και την αστικοποίηση μιας εκτεταμένης περιοχής άγριας, μέχρι πρότινος, ζωής. Χρειάστηκε ακόμη η εγκατάλειψη 2.000 χωριών και η μαζική μετακίνηση 1,6 εκατομμυρίου ανθρώπων που ζούσαν στην ευρύτερη περιοχή. Κατά μια εκδοχή οι νυχτερίδες που ζούσαν μέχρι τότε στα πυκνά δάση και στις σπηλιές εγκατέλειψαν υποχρεωτικά τον βιότοπό τους και αναζήτησαν νέες εστίες σε κατοικημένες περιοχές.

Με δυο λόγια δεν ήρθαν οι επικίνδυνοι ιοί σε εμάς από μόνοι τους, όπως ίσως πιστεύουν πολλοί, αλλά έγινε το ακριβώς αντίστροφο. Εμείς, καταστρέφοντας τα φυσικά συστήματα και τους βιοτόπους όπου ενδημούσαν οι ιοί και αφαιρώντας τα φυσικά εμπόδια που μας χώριζαν από αυτούς, όπως τα τροπικά και παρθένα δάση, ήρθαμε σε επαφή με τα δικά τους ενδιαιτήματα. Κι ύστερα, ερχόμενοι οι άνθρωποι κοντά στους επικίνδυνους ιούς μέσω ξενιστών, μέσω ζώων δηλαδή που τους έφεραν χωρίς όμως να αρρωσταίνουν, οι ιοί μεταδόθηκαν σε εμάς.

Κι αυτό μπορεί να έγινε είτε απευθείας, λόγω κοντινής επαφής με τους ξενιστές, όπως η περίπτωση της νυχτερίδας, είτε και έμμεσα, όπως η περίπτωση του νόστιμου εδέσματος για τους Κινέζους, του παγκολίνου, μέσω της διατροφικής αλυσίδας και της βιομηχανοποιημένης κτηνοτροφίας. Που και αυτή στην εποχή του παγκοσμιοποιημένου καπιταλισμού μαζικοποιήθηκε και απομακρύνθηκε πολύ από τον φυσικό τρόπο που ζουν και μεγαλώνουν τα ζώα.

Τόσο η μετάδοση του κορωνοϊού στον άνθρωπο, όσο όμως και η μεγάλη εξάπλωση της νόσου από το ένα άκρο του πλανήτη στο άλλο, αποτελούν, όσο και αν δεν φαίνεται εξ αρχής, δύο παράπλευρες συνέπειες του παγκοσμιοποιημένου καπιταλισμού.

Όπως συνέπεια του καπιταλισμού είναι και οι βαθιές οικονομικές επιπτώσεις που θα έχει η πανδημία, λόγω της ύφεσης που θα προκαλέσει και η οποία θα συμπαρασύρει όλους τους κρίκους της παγκοσμιοποιημένης αλυσίδας, στη μεγαλύτερη οικονομική κρίση που γνωρίσαμε τις τελευταίες δεκαετίες.

Έτσι εξηγείται και η επιλεκτική προτίμηση του κορωνοϊού στις αναπτυγμένες οικονομίες του βορρά, που διαθέτουν μεγάλα διεθνή αεροδρόμια και πυκνές συνδέσεις με την άλλη άκρη του πλανήτη, σε σχέση με λιγότερο αναπτυγμένα κράτη, όπως και η δικής μας χώρα, που επλήγησαν πολύ λιγότερο.

Η τραγική ειρωνεία της εποχής που ζούμε σήμερα είναι ότι ο καπιταλισμός της παγκοσμιοποίησης πέφτει θύμα του ίδιου του εαυτού του, καθώς υπονομεύεται από τις κρίσεις που ο ίδιος και τα έργα του προκάλεσαν στην οικονομία, στο περιβάλλον, στο κλίμα, αλλά εντέλει και στη δημόσια υγεία, σκορπώντας τη φτώχεια, την καταστροφή και τον θάνατο.
 
* Του Γιάννη Α. Μυλόπουλου, Καθηγητή ΑΠΘ, Μέλους της Κεντρικής Επιτροπής Ανασυγκρότησης του «ΣΥΡΙΖΑ – Προοδευτική Συμμαχία»