Η φωτογραφία με τίτλο «Ο τελευταίος Εβραίος στη Βίννιτσα» παρουσιάζει έναν ναζιστή αξιωματικό να σημαδεύει με πιστόλι έναν Εβραίο. Είναι μια από τις πιο σκληρές εικόνες του Ολοκαυτώματος στην Ανατολική Ευρώπη. Με τη βοήθεια και της τεχνητής νοημοσύνης γνωρίζουμε πλέον την ταυτότητα του δράστη.

Το στιγμιότυπο έγινε γνωστό το 1961 κατά τη δίκη του Άντολφ Άιχμαν στο Ισραήλ.  Για δεκαετίες θεωρείτο ότι η σκηνή εκτυλίχθηκε στη Βίννιτσα της Ουκρανίας, όμως πρόσφατη έρευνα του Γερμανού ιστορικού Γιούργκεν Ματέους αποκάλυψε ότι το έγκλημα συνέβη στο Μπερντίτσιβ, περίπου 150 χιλιόμετρα από το Κίεβο.

Η ανατροπή οφείλεται στην ανακάλυψη ημερολογίων του Αυστριακού στρατιώτη της Βέρμαχτ Βάλτερ Μάτερνα. Το Μουσείο Μνήμης του Ολοκαυτώματος στις ΗΠΑ παρέλαβε τα ημερολόγια πριν λίγα χρόνια, στα οποία βρέθηκε αντίγραφο της φωτογραφίας σε καλύτερη ποιότητα.

Στην πίσω πλευρά υπήρχε η σημείωση: «28 Ιουλίου 1941. Εκτέλεση Εβραίων από τους SS στην ακρόπολη του Μπερντίτσιβ». Το ημερολόγιο του Μάτερνα περιλαμβάνει περιγραφή της μαζικής δολοφονίας εκατοντάδων Εβραίων στον ίδιο λάκκο.

Ο Ματέους, εξετάζοντας τα στοιχεία, άρχισε να λαμβάνει πληροφορίες από αναγνώστες, που ισχυρίζονταν ότι είχαν αναγνωρίσει τον δράστη. Μία από αυτές προήλθε από έναν συνταξιούχο καθηγητή γυμνασίου, ο οποίος έγραψε ότι η «τρομακτική εικόνα» είχε επηρεάσει την οικογένειά του για δεκαετίες, «επειδή δείχνει ένα μέλος των SS που μοιάζει με έναν θείο της γυναίκας μου, τον αδελφό της μητέρας της».

Ο «θείος» ήταν ο Γιάκομπους Όννεν, γεννημένος το 1906 στο χωριό Τίχελβαρφ, κοντά στα ολλανδικά σύνορα. Σπούδασε γαλλικά, αγγλικά και αθλητικά στο Γκέτινγκεν, εργάστηκε ως δάσκαλος και εντάχθηκε το 1932 στα SS. Ηταν μέλος των SS και της Einsatzgruppe C την περίοδο εκείνη.

Όπως αναφέρει και το δημοσίευμα της Deutsche Welle, η ομάδα Einsatzgruppe C,  ήταν υπεύθυνη για τη δολοφονία εκατοντάδων χιλιάδων Εβραίων στην Ανατολική Ευρώπη. Ο ίδιος ο «θείος» δεν ερευνήθηκε ποτέ καθώς σκοτώθηκε τον Αύγουστο του 1943.

Η αδελφή του κατέστρεψε τη συλλογή επιστολών που τής είχε στείλει, περιορίζοντας τις πηγές για την ανασύνθεση των γεγονότων. Ωστόσο, η έρευνα ενισχύθηκε με εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης, καθώς λογισμικό αναγνώρισης προσώπου προσδιόρισε την ταυτότητα του Όννεν με υψηλή βεβαιότητα.

Ο Ματέους, περιγράφοντας τη στάση του δράστη, κάνει λόγο για «απλή πόζα», «προσποιητή αδιαφορία» και «τυπική πρακτικότητα» — χαρακτηριστικά που υποδηλώνουν ότι η φωτογραφία πιθανόν αποτέλεσε ναζιστικό τρόπαιο.

Παρά την ταυτοποίηση του σκοπευτή, το θύμα εξακολουθεί να παραμένει άγνωστο, παρόλο που το πρόσωπό του φαίνεται καθαρά. Ο Ματέους εξηγεί ότι οι Ναζί σκόπιμα δεν κατέγραφαν ονόματα των εκτελεσμένων στην Ανατολική Ευρώπη, σε αντίθεση με τις απελάσεις από τη Δυτική Ευρώπη .

Η υπόθεση φωτίζει όχι μόνο την ιστορία μιας εμβληματικής φωτογραφίας αλλά και την ευρύτερη πρακτική των Einsatzgruppen, που λειτουργούσαν ως κινητά αποσπάσματα θανάτου κατά την επιχείρηση «Μπαρμπαρόσα».

Από το καλοκαίρι του 1941, οι μονάδες αυτές συνεργάζονταν με την Βέρμαχτ και τις ντόπιες δυνάμεις δωσίλογων, δολοφονώντας αδιάκριτα.